ilocano by: Joan Rosario
			Ilocano (spelled ILOKANO in Philippine Orthography), like all its sister languages, is an Austronesian language of the Philippine type spoken by about ten million people. It is a member of the Cordilleran language family which comprises the following languages of Luzon Island, Philippines: The original Ilocano homeland is in Northwest Luzon (the provinces of Ilocos Norte, Ilocos Sur, Abra, and La Union), but Ilocanos have populated many regions of the Philippines, and in many cases they predominate over the native ethnic group of the new lands to which they migrate. Such is the case in the provinces of Nueva Ecija, Pangasinan, Tarlac, and Benguet. There are also sizable communities of Ilocanos throughout the United States, most notably in HAWAII and CALIFORNIA where the language is taught in certain schools. Because of the importance of Ilocano in Northern Luzon, it has been called the "National Language of the North." Many ethnic groups from the northern regions of the country are more at home in their second language, Ilocano, than the national language of the country, Tagalog (Pilipino). This is undoubtedly due to the historical prestige of the language and the accessibility of its speakers. There has been a national language shift, however, in the last few years due to the extensive use of Tagalog in the media and the national program to promote the Pilipino language in elementary and secondary schools. Ilocano remains a regional langauge with no political power or use in education past the early elementary years. return to top ILOCANO DIALECTS. Because of the remarkably stable history of the Ilocano language owing to the fact that the Ilocano people have populated much of the Kailokuan from a small homogeneous homeland, dialect diversity is minimal. The original Ilocano speaking areas (in the provinces of Ilocos Norte and Ilocos Sur) are said to speak the purest form of the language, called by Ilocanos 'nauneg nga Iloko' (deep Ilocano). However, due to the migration of the Ilocanos southward and eastward, much of northern Luzon is heavily influenced by Ilocano language and culture. La Union and Pangasinan provinces are dominated in most areas by Ilocano speakers speaking the southern dialect. The southern dialect has minimal lexical differences from the northern one, but a major phonological difference-- the addition of a high back unrounded vowel represented in the orthography by the letter 'e'. As this sound exists also in Pangasinan, we might be able to attribute this difference as a remnant left behind by ethnic Pangasinenses who are now mother tongue speakers of Ilocano. OTHER PHILIPPINE LANGUAGES. The Philippines is a country of remarkable linguistic diversity. There are over ninety languages spoken in the country, but only seven are considered important and have an extensive written literature and history. These are (in order of the number of speakers) Cebuano, Tagalog, Ilocano (Iloko), Hiligaynon (Ilongo), Bikol, Waray Waray (Samar-Leyte Bisaya), Pampango (Kapampangan), and Pangasinan. All the languages of the archipelago are Western Austronesian of the Philippine type except the languages left behind by colonization: English, Spanish, and the language of a powerful merchant class, Hokkien Chinese. A Spanish Creole, Chavacano, is still spoken today in Zamboanga, Mindanao, and to a lesser extent in Cavite City. return to top ILOCANO SONGS Pamulinawen (Stone hearted lady) Pamulinawen Pusok imdengam man Toy umas-asug Agrayo ita sadiam. Panunotem man Dika pagintultulngan Toy agayat, agruknoy ita emmam. Issemmo diak kalipatan Ta nasudi unay a nagan, Ta uray sadin ti ayan, Disso sadino man, {Aw-awagak a di agsarday Ta naganmo nga kasam-itan} No malagipka, pusok ti mabang-aran Adu nga sabsabong, adu nga rosrosas Ti adda't ditoy, Nena, nga mabuybuyak, Ngem awan manlaeng ti sabali nga liwliwak No di la dayta sudim ken imnas. No umulogak nga mapan magmagna Dayta raniagmo, Neneng nga gapu kenka. Manang Biday (Older Sister Biday) Manang Biday, ilukatmo man Ta bentana ikalumbabam Ta kitaem toy kinayawan Ay matayakon no dinak kaasian Siasinno nga aglabaslabas Ditoy hardinko pagay-ayamak Ammon ngarud nga balasangak Sabong ni lirio, dipay nagukrad Denggem ading ta bibinenka ta inkanto diay sadi daya agalakanto't bunga't mangga ken lansones pay, adu nga kita No nababa dimo gaw-aten, no nangato dika sukdalen, no naregreg dika piduten, ngem labaslabasamto met laeng Daytoy paniok no maregregko ti makapidot ikutannanto ta nagmarka iti naganko nabordaan pay ti sinampuso Alaem dayta kutsilyo ta abriem toy barukongko tapno maipapasmo ti guram kaniak ken sentimiento Naraniag a Bulan (Shiny Moon) O naraniag a bulan Un-unnoyko't indengam Dayta naslag a silawmo Dika kad ipaidam O naraniag a bulan Sangsangitko indengam Toy nasipnget a lubongko Inka kad silawan Tapno diak mayaw-awan No inka nanglipaten Karim kaniak naumagen Samsam-itek ni patay O bulan ket aklunem Nanglaylay toy ayatkon Inka kadi palasbangem Un-unnoyko, danasem nga ikeddeng Ti ayat ti maysa nga ubing (For the love of a child) Ti ayat ti maysa nga ubing Nasamsam-it ngem hasmin Kasla sabong nga apag-ukrad Iti bulan ti Abril Ti ayat ti maysa nga lakay Aglalo no agkabaw Napait, Napait, Napait nga makasubkar Anansa a o Lelong Agsapulka iti balo A kapadpad ta ubanmo Ken dayta tuppolmo No duaduaem pay (If You Still Doubt- Serenade) No duaduaem pay laeng ti pegges ni ayat Nalawag unayen a ranggas mo kaniak Ala man biagko, sawem ti pamuspusak Tapno mabalinka a lipaten o imnas Lipatenkanton wen ngem addaakton ti tanem Ngem no itan, saanen nga mabalinen Ay, itdem ni ayat, dinak kad pagtuoken Yantangay siksika ti innak ay-ayaten. Bannatiran (Bannatiran Bird) Bannatiran, ta dutdotmo't kalilibnosan Ta panggepmo dika patuluyan Suminakan sadino aya't papanam? Sadino, bannatiran, ania nga kayo ti inka pagdissuan? Daydiay kayo nga agsabong ken ayat panawam man, Ay babawyem ton kamaudianan No ni liday ti matumpungan Ania nga sabong ti kayatmo bannatiran, Ta uray awan pilit nga inka isapulan. Ta sika ti sarming nga paganninawan Iti raniag da init ken bulan. Duayya ni Ayat (Dungdunguenkanto) (Lullaby of Love (I will love you)) Dungdunguenkanto unay unay, Indayonenkanto't sinamay Tultuluden kanto't naalumamay Pagammuanen inkanto mailibay Apaman nga inkanto makaturog Iyabbongkonto ta rupam daytoy paniok. Tapnon dinakanto kagaten ti lamok Ken maimasmonto't maturog. Annay, puso, annay, annay, Nasaem, naut-ut la unay. Itdem kaniak ta pannaranay Ta kaasiak nga maidasay. Saguday (Precious Gift) Ta nagsaway a pintasmo awan umasping No maraniagan ta lumabbaga nga pingping Nga nakaitangpakan ti kallidmo nga kasla bituen Awan ngatan ti kas kenkan Nga imparabur ti Dios nga inka kaasping Ta binukbukudam aminen nga talugading Ta uray no agmisuotka, napintaska laeng No bingiem dayta bibigmo saka umisem Agparang a dagus dayta kas marfil a ngipen Daegen met ta buok mo pangulkuloten Ket ta kidaymo kas bullalayaw iti malem No Siak ti Agayat (If I were the one to love) No siakto ti agayat Kadagita nga pintasmo Dikanto paulogen No nalamiis ti tiempo. Tay-akto nga payatam, Butaka nga pagtugawam, Ap-apakto't paniolito, Paniolito ni Lirio. No koma no mabalin Agbalinak nga singsing, Nga umay umapiring Ta ramaymo no mabalin. No koma no piniaka Burasenka nga naata, Kanenka nga naganus, Paluomennaka toy pusok. No makitak Ading Napintas a pingpingmo, Rosas nga eberlasting panangkita toy matak. ket uray no matayak Duapulo't uppat oras, No makitak isemmo, Dagus met nga agbiagak. (Chorus) No sika la koma, Maysa a kendi lemon, Iparabawka toy dilak Tuliden tultuliden. Saanka a kagaten, Saanka met alimonen, Ket ditoy rabaw dilak Abalbalayen. No siakto t'agayat Ading ta imnasmo, Saanka a palubosan No dakes ti tiempo. Tay banglo pagtugawam, Aplagak paniolito. Ken daytay pagiddaam, Abbungakto ay-ayat. Ala Kadin, inkay yawat (Please give- Christmas song) Ala kadin, inkay yawat Tay aginaldomi a pirak Ta uray sisiam a sikapat No isu't itedyo kadakam a pagayat. Dika ket saksakiten, nanangmi Ti magted tay aginaldomi Di mabayag maabrotmonto No malakoyonto daytoy baboyyo Dung-aw (Dirge) Ay ama nga nageb-ebba Dinak man kaasian aya A panawan a sisina Tay uneg balay a kasa. Pakada (Farewell) Adios, salda toy riknak. Kalapati nga naimnas. Biagko, panawanka, Sayamusom nga liwliwa Daytoy retratok ipenpenmo Ita let-ang ta barukongmo, Ta isunto't murmuraymo No sumken ta ladingitmo. Panagpakada (Farewell) Idiak siak iti Bassit nga tinagibi, Diak pay nakasubalit Ti ayatna nga nasudi Ta narigat gayam Iti anak nga lalaki, No dumtengen ti gasatna, No dumtengen ti gasatna, Dika makalisi Agpakada'kon Balay a dinakdakkelak, Ken kasta met kenka, Paraangan nga nagay-ayamak, Adios hardin O hardin a nagmulmulaak Adios Tatang ken Nanang, Adios Manong ken Manang, Inggat iti patay. Panawankan Biagko (Farewell, my Love (deathbed song, lit: I am leaving you, my life)) Itan ket umasideg ket umadani Ti ipupusayko dita arpadmo Biagko, agsingpetka. Ta no itan ket panawankan. Luluak agarubos punasem ida. Mannamili (Potters) Taga-awaykami nga agdamdamili Naragsak ti biagmi Awan dukdukotmi Nupay aduda't manglalais kadakami Ta napanglawkam laeng nga mannamili Toy napigket nga daga Pitpipitpitenmi ammona Dangga yanmi't kankanta Takkiagmi a napigsa Kettang ken bannogmi dikam igingina Aglalo no adda ni Manong ditoy denna Sakamto sukogen Banga, dalikan, damilien Linisen, pasilengen Pitpiten a nalaing Tapno maayo, magargari kay amin Ket madardarasdanto nga lakuen Lalaki: Adingko, maluksawak Ta nabuong tay banga Babai: Maisublim pay ita tay patgek nga banga? No dimo tinippay saan a nabuong Agaluadka to ipulongka ken Nanang Lalaki: Mano, ading ti bayadna tay damili nga banga? Nangina ken nalaka, ituredko latta Babai: Nalaka, ading Dios unay ti agngina Duayya (Lullaby) Maturog, duduayya Maturogkad tay bunga Tay lalaki nga napigsa Ta inton dumakkel tay bunga, isunto aya tay mammati Tay amin nga ibagami. Ay duayya, maturog man tay binonga lalaki nga napigsa Anakka nga binonga lalaki a napigsa Ta no dumakkel ket sanggirkonto nga napigsa Ket sarukodkonto nga napigsa No kunkunak la ket tay binonga Ta bareng dumakkel ket nalaka Sikanto ti yan ti namnama No maibuston daytoy pigsa. Maturog aya ti lalaki Nga arkos bakodtot' ili Ta inton mapadakkelmi Ket mapatan-aymin lalaki Ta mapanto aya agbiahe Tay ad-adayo nga ili. Ngem ti kad ibilinko nay Ket mangalakanto kadi Tay manto kad a tamburi Ken singsingko nga diamanti Ken tay aritosko nga birilyanti Ta addanto inta pangrirriri Tay napintas nga babai. Nasudi ni Ayat (Love is grand) Nasudi unay ni ayat no dipay maumag, Katimbengna toy biag ket puon met amin da ragsak Ta na dadduma kasla awanen ti makarsaak, Kas agnanayonto laeng Ti langtona nga sibibiag. Ta no ni ayat uray kasano ti kasam-itna No gaguemna ti mangulbod ken manggulib Nalaka unay ti inna pinangliklik Ay awanen kaasi ti agayat no dina ipasnek. Gapuna nga lagipen ti pateg ni annad, Tapnon maliklikam ti sikap ni naulbod nga agayat, Ta no kas agbaybay-a ket agpaay sabali nga biag, Siaaddanto la da ragsak ken dalus nga awan pumadpad. Da mangngalap ken agsansana (The fisherman and salt makers) Ipagsanaankami Asin ti pagbiaganmi Awan ti dukdukotmi Naragsak ti biagmi, Nupay aduda't manglalalis mangbabain Ta napanglawkam la nga mangasasain. Girl: Diay sibay ti baybay Kellangami nga umuna, Danggayanmi't kankanta Taktakiagmi a napigsa, Kettang ken bannagmi dikam igingina Aglalo no adda ni Manong ditoy denna. Boy: Adingko, aganuska, Bagim ti agsansana. Girl: Wen, Manong agalistoka Agkalap ikan ken kurita, Nakaap-apal nga agpayso't pinagbiagda Nangngalap ken agsansana agbagayda. Kanta ti Ulila (Song of an orphan) Simpuonek nga irugi Tay pinagbiagmi nakakaasi Anaknak ti maysa nga pobre Nga naipalpalais ditoy ili. Ubingak nga maladaga Binilbilinnak daydi nana, Anakko agsingsingpetka Ket innakon sabali nga daga. Tarong, Kamatis, Paria (Eggplant, Tomato, Bittermelon) Iti bigbigat nga agsapa Agtatamdagkam man idiay tawa Addada tarong, kamatis, paria Nangngegko ida nga'gsasarita Ti kunan tarong kadakuada Siak ti kaimasan kadakay a dua Ni ngarud parya simmungbat ita sika tarong napalangguadka Siak ti mangmangted-salun-atda dagiti tattao Ay aduda nangnangruna pay dagiti agbasbasa ken dagiti ubbing nga maladaga Ni kamatis, immisem laeng ay gagayyem Inkay agparbeng no siak ti mailaok iti dinengdeng no maluto naimas manen Laguerta ti Langit (Door of Heaven, Humorous song) Laguerta ti langit agkansion ni umed Agsigsigunda ni baed Agdengdengngeg met ti tuleng Aggitgitara ni pukol Agsalsala ni pigsol Adda met ni dulingnaka mulengleng laeng. Ni tangad binaonda'pan Simmukmon ti arak Nasabatna ni singkol Sinikolna diay botelia ket naburak. Kinatawaan ni gusing Kinusilapan ni gilab Adda met ni lupoy, Ta sipat la a sipat. Ni kissiw isu't kosineroda Nga'glutluto ti kanen ken sidada No madanonanen tay oras panagkissiwna Banga ken pariok, ikusaykusayna. Ilocana a Nadayag (Popular Ilocana) O Ilokana nga nadayag Sabongka man a napusaksak Liwliwadaka't marigrigat Liwliwada met aya ni ragsak Sabongka nga ap-apalan Kapatadam a balasang Dayawmo ti kapatgan Kupit a di matulawan Ilokana a napintas Taeng da singpet ken imnas Talugading adda kenka Amin a puso agrukbabda Singpetmo pagraeman da pintasmo Pagdayawandaka Ilokanaka patiennak Bagnoska nga di matulawan Kasasaad ti Kinabalasang (Condition of a young lady) Kasasaad ti kinabalasang Paset ti biag kararagsakan, No idiamon ket inka panawan Aminmonton dika masublian Adda ragsak ti makiasawa, No ni ayat kabarbarona, Ngem inton kamaudiananna Rikut ti biag pasamakenna. Ay, annadam, ti kinabalasang Ti dana nga inka addakan, Ta no dika makapudno ken asawam Ay, di lumbes kugtaranna dayta rupam. As-asug dagiti Kararua (The complaints of the souls) O inami nga bumalay, Agriingkay nga agmurmuray Siak ita di kararua Di minatayyo nga immununa Addaak ti arubayan Nga arsadanan ti agdan Agdan nga inulogan Idi ipandak idiay simbaan. Ket idi indak impisok Di abot inkay kinotkot Luayo di agarubos Ket sangityo ti di mabubos. Ket idi indak gaburan Luayo di agarubayan, Sangityo ti di mabubusan, Ket bangkayko ti inkay gawidan. Ket idi indak panawan Kamposanto nga kalawaan, Leddaangyo ti napalaluan, Adu nga lua di agpatinggan. Ket idi inkay nakasangpet Balay nagpaiduma't ngayed Timekyo awan ti mangmangngeg No di ti adu nga saibbek. Nadanon ti ikakasiam, Idi kuan ti ibubulan, Pinagtawen di napuotan, Sa lagipyo kaniak inaw-awan Kasta la ti kasasaad Ti aglak-am adu nga rigat. Leddaang kas di malasat, Ngem ti Apo't mangted supapak. Bulan Sardam (Evening moon) Bulan sardam Pambian ti babbalasang Pagsunayan ti babaknang Baknang nga i-San Juan San Juan a i-Bamban Tontonennaka toy ayat (My love looks for you) Tontonennaka toy ayat Ayat biag daytoy kararuak Sapsapulennaka toy gasat Nga mangaklulo ken mangalasag. O DueŌa nga pagraemak, Yetnagmo't kaasim ket indengannak, Ta uray no pakatayak No isužt gustuem sia' namungak. Mangnamnamaak, mangnamnamaak, Ngem tinsa met rigat Nga masansan ken agdama nga kalak-amak, Ta no ngayangayek nga idaton kenka toy ayat, Diak ammo dayta kunam met nga isungbat. Ti dayaw (Honor) Ti Dayaw uray bassit unay, No ammo nga salimetmetan Dumakkel nga di agkurang No awan mangtunday Ammuen met ti pateg ni ayat Tapno malisiam ti sikap Ni naulbod nga 'gayat Gapuna, Neneng, dika agpuloko Dika agriro, dimo ipalubos, Ta dikanto mairuburob Manipud dapan inggana't tuktok. Toy datonko (My offering) No daytoy kuma ket sabong Napno't banglo agayumuom Isužt innak yarkos Pagdalanan ket muymuyong. No daytoy koma ket bituen Makapurar iti sileng, Burarek nga ububonen, Nga ikuentas kenka, Neneng. Ikutam man wenno saan, Toy pusok, bukodmo kukuam, Patgem man wenno ranggasam Kayawmo ingganažt patay. Uray pay no tutuokem, Uray pay no rabrabakem, Toy pusok kukuam laeng Kayawmo inggana't tanem. Sainita (Ideal Farmeržs wife) Nagrigat nga agpasion Panagbiag asawa't mannalon Kanayon a nasapa't bangon Lalaki mapantaltalon, Agawitto manen ti balon Agsikka pay iti bunubon No malem ket agawidton Ta daytayto man agluton. Ngem nupay kasano't rigat Adu a dukdukuten ti biag No lugarmo ti agragsak Masapul ti tumayaktak. Ipadas nga'd ti kumanta Ipadas met ti sumala Padasen met nga iparang Sainita idi kalman. Dagiti mulak (My plants) Nagmulaak ti katuday Diay tuktok diay bantay, Napan met kinaraykay Ni nadawel a kannaway. Agaluadka sika kannaway Ta uggesek dayta ramay Ta aramidek a sagaysay Sagaysay ni Lela Kikay. Nagmulaak ti tabako Diay tuktok diay puro, Napan met sinang-sangdo Ni nadawel a kabalio. Agaluadka kabalio Tuktukkolek dayta sungo, Ta 'ramidek nga suako Suakonto ni Lelongko. Agdamdamilikami (We are pot makers) Taga-San Nicolaskami nga agdamdamili Naragsak ti biagmi, awan dukdukotmi Nupay aduda a manglalais kadakami Ta napanglawkam' nga agdamdamili Tay napigket a daga Gamayenmi nga umuna Warakiwakan ti darat, Ramasen tukelen Ta tapnon agdedekketda nga nalaing Ket nalaklaka nga intay bibiren Isagana't pagbibiran Tay rigis ken danum Tay natukel a daga Teptepen nga umuna Ket itan buklen tay ngarab ti banga Pulpuligusem tapno nalinis latta. Tay nabibir a daga Nga inkam' inpamaga Pitpiten a buklen Nalaka a padakkelen Idiiden pulaan sa ibilag manen Santo gebbaen ading intan mangilin. Imdengam O Imnas (Listen, O Precious One) Imdengam, O Imnas Ta inka kad mangrikna, Kadagitoy nga un-unnoy, Toy gumawgawawa. Ammuen nga toy ayatko Nagtaud gapu kenka, Sika awan sabali Kinayawam daytoy rikna. Apay apay dayta nakem, Agmayeng, mangduadua, Wenno ipagarupmo aya nga rabrabakenka? Saan, saan, saan biagko, Punasem kad dayta duadua, Awanen ti ay-ayatek No di la siksika. Umayka ti Eskuela (Come to school, Childrens' Song) Umayka ti eskuela, tapno lumaingka Adu ti masursuro Maestra ti pangulo Tungpalem ti bagana paginbagan ida Ta ragsak da nanangmo ken ni pay tatangmo return to top ILOCANO FICTION Garami, Bislak, Bamban ken Padeppa PAKAUNA          Ti Nakaparsuaan ti makapaneknek, dagami daytoy. Dappat daytoy dagidi appomi. Naipasngay daytoy a kapanagan iti pannakapugipog ken pannakawaya ti rumiet a kabakiran. Tinebbag, inkalos, pinatadmi dagiti munturod. Impinasmi dagiti talon, impasdekmi dagiti tambak a nangbanosbanos kadagiti limtuad a sinilong. Binusatanmi ti pus-ong ti waig a pussuak ti ubbog ti bantay, ket insayasay dagiti kali ken alog ken aripit kadagiti mawaw a kinelleng. Ket simmilap ti talon. Ginubami met dagiti bakras, inkuduagmi ti nataba a daga. Ket naruk-atan dagiti bangkag. Inwarismi dagiti bunubon. Naitukit dagiti bukel. Naiwekwek dagiti lawi. Nailibsong dagiti subual. Naipadaga dagiti palakay. Ket nagrusingda. Nagsaringitda. Nagsabongda. Nagbuselda. Nagbungada... Ti apit: nabuslon, nalabon. Nabiagkami a sipepennek, sibubun-as, sitatalinaay, siraragsak... ADDA KASLA NAKANANAMA a kari nga ipaypayapay dagiti nabun-as a bayoleta iti ammimi ti pul-oy. Dinto agmawmaw ti taba, ti dam-eg, ti daga ket dinto maungkos ti itdenna a parabur. No kabukbukodanda la koma! Nangemkem ni Amado Lubong, 22, a limmaem iti kalapawna a nakadalukappit iti sidiran ti akaba a tambak ti banawang iti pungto ti taltalonenna. Nagtugaw iti balitang a kawayan ket impaypayna ti silag a kallugongna iti agar-arimasa iti ling-et a rupa ken barukongna. Dandanin agtindek ket nakasansaniit ti guyab ti init a kas man ad-adda a mangpadpadarang kadagiti rikna ken im-impen nga aguk-ukop ita iti barukong ni Amado bayat ti panangiwarasna iti imatangna iti nalawa nga asienda a naipasab-ok iti rusok ti Bantay Sagat a kasla nakapakleb a saraan a dinosauro a mangngirngirsi iti masanguananna. No kabukbukodanda la koma! Ngem adda kadi koma ngarud aya rumbeng nga agtagikua kadagitoy no di isuda?          Dimmuklos ti angin nga insang-aw ti tanap dagiti dippig ken kantong ken tumok ken lakatan ken unas iti umamianan a daya ti kusayan ti bantay. Immipus ti napuskol a pangen ti billit-tuleng. Dinarupda dagiti nakayangyang a dawa. Nagdeppes ti pinagayan a rinugmaan ti pangen. Rimmuar ni Amado ket iniriaganna dagiti billit a bulon ti panangyab-ablatna iti balanggotna iti angin. Nasitak ti nayaplag a pangen. Um-umkis nga immawer dagiti billit-tuleng a nanglikaw iti kataltalonan a nagsapul iti kinelleng a dissuanda. Ngem inabog ida dagiti sumagmamano a mannalon nga agidarderekdek kadagiti tambak iti bikal ken bislak ti bayog a poste dagiti ipakpakatda a bamban nga ay-ay.          "Di magebgeban ti ay-ay ti karuay ita dagiti billit, Amado, impasungad ti immasideg a pandek ngem nabaked a lakay a mangipumpunas iti nadulpet a tualia iti kirriit a rupana. Isarunotay' `ti agaramid `ti bambanti, barok.          "Bareng, a, no maallilawtay' pay dagiti siba, Tata Angkuan," insennaay ni Amado iti lakay a kabaddungalan daydi nagawan a tatangna ken kadulonna ti talon.          "Nadawel ita dagiti billit, nalabit kagawatda met," kinuna ti lakay, nagdalupisak daytoy iti abay ni Amado ket rinugianna a sukiten iti bunengna dagiti puris a simmeksek kadagiti ringngiad iti dapanna.          "Ad-addan a di makaanay a yanges ti mabingay no ditay' ikanawa dagiti dawa, barok."          "Ngem di kad' ad-adda a ditayon umanges no di a mismo `toy daga ti maikanawa, tata?" immirteng ti rupa ni Amado. "Paidamandatay' payen iti karbengantay' kas mannalon! Hantayon maaramat dagiti aradotayo, pagretiruendan dagiti nuangtayo, hantayon magamulo `toy nabatbati a kataltalonan!"          Tinangad ti tangkiran, kirriit a rupa ti mangemkemkem a rupa ti natayag, nabaneg, ginebba ti init, patanor ti ling-et, minanso ti talon ken bangkag nga agtutubo. Kasla latta daydi Bonifacio, nagtalukatik iti uneg ni Lakay Angkuan a kasla panangdagullit, ta dinan mabilang ti panangyesngaw ti isipna iti dayta no kasta a mingmingan wenno paliiwenna ni Amado, a pagkunaanna pay no kua: saan la a taktakder ken langlanga; kangrunaanna, ti kaadda ti kinabaner ken kinatured ken kinapinget a mangirikiar, mangilaban iti prinsipio ken karbengan ken kalintegan. Ta kasta daydi Bonifacio Lubong a dadauloda idi ditoy purokda ken maysa kadagiti nangsupiat iti panangagaw ti asendero (nga immay a bayabayna dagiti politiko ken turayen ken nagtagiarmas a pasurotna, a nangipakita iti adu a dokumento ti panagtagikuana kano iti daga) kadagiti dagada ken nangilablaban iti pannakawayada iti tengngel ti diosen-nga-agpatpatalon--isu a saan a nangideppel iti tangan-imana kadagiti papeles nga impapirma ti asendero tapno agbalinda laengen a makitaltalon. Naal-ala unay ni Amado ti amana. Tinawid amin daytoy agraman ti laban daydi Bonifacio a nupay inlabanna ket dina nailaban, laban a dina nangabakan ngem di met makuna a nakaabakanna. Raemen ni Lakay Angkuan daydi ama ni Amado, nakikaykaysa met daytoy iti iruprupir daydi Bonifacio. Ngem kas kadagiti kapurokanda, dina napatalgedan dayta a pannakikaykaysana. Pader, natangken, nabaneg, nabayog, nakadakdakkel a pader ti padasenda a banggaen. Kas kadagiti kapurokanda, nupay didan maibturan ti pannakairurumen, awan pigsada wenno turedda a nakikadua iti laban daydi Bonifacio Lubong. Ad-adda a pinanunotda ti pamiliada, ti karadkadda. Ta awan met lat' maay ti lumaban no nakapsutka, no mabutbutengka, kasta ti isipda idi. Aglalon idi agpukaw ni Lakay Pacio iti naminsan a papan panangayo daytoy iti Bantay Sagat. Sa kalpasan ti sumagmamano nga aldaw a panagsapsapulda ket masarakanda ti bangkay daytoy, iti rumiet a kaleddaan iti patalan, a kunolkunolanen ti igges ken pagaangatanen dagiti walang nga aso. Dinton malipatan ni Lakay Angkuan ti nasangatanda a kasasaad daydi Bonifacio Lubong a gayyemna: nupay dumagdagan daytoy, di nailinged ti ganna ti dangkok ken ulpit: pettak a mata, gedged a karabukob, puted a dila, ringod a lapayag, bettak a bangabanga, natatek iti bagkong ken bala a bagi, napungo nga ima ken saka... Manipud idin, inturayan idan ti buteng ket nayatda lattan iti amin a pagayatan ti asendero. Awanen ni Lakay Pacio a sakit ti ulo ti asendero, nawaya daytoy a nangbura iti agarup kakatlo ti kataltalonan ket inaramidna a plantasion ti saba ken unas sana inted kadagiti bukodna a tao manipud iti sabali a lugar. Nawaya payen daytoy a naglaging iti bakir ti bantay a puon ti waig nga isu a kimmidditanen ti padanum ti kataltalonan.          Bimmanesbes ti sabali, napuspuskol a pangen ti billit-tuleng. Pinanggep daytoy nga aplagan ti talon ni Amado. Tinaray nga inikkisan ida ti agtutubo idinto nga iwagwagis daytoy ti inuksobna a badona.          Kitkitaen ni Lakay Angkuan ti sumilsilap, lumablabbaga iti dilpat ti agtindek, a kayumanggi a bagi ni Amado. Bagi daydi Bonifacio, kimliing manen ti unegna, bagi ken utek ken kararua daydi Bonifacio. Agsiam lat' tawenna a nakaraprapis nga ubing ni Amado idi matay daydi Bonifacio Lubong. Addan nakemna. Ket naibudi, naibinggas iti panagdakkelna ti napasamak iti amana, kasta met ti pasamak no apay a napapatay ti amana. Nasadia iti lagip ni Lakay Angkuan: saan a nagsangsangit ni Amado idi matay ti amana, nakaul-ulimek laeng daytoy iti baet ti panagug-ugaog, panagdungdung-aw, panagluslusdoy ni Clara nga inana; saan a ladingit ti nakabaled iti rupa ti narapis nga ubing: nairut a kemkem, sumsumleng a mata. Kasla maysa a naulimek a bulkan ni Amado a rumrumsik, agpagpagunggan ti apuy iti unegna ngem dimo maur-uray a bumtak. Ngem no kua ket pagammuan laengen ta rumkuas. Namin-adun a naimatangan, narikna ni Lakay Angkuan dayta. Malaksid a kupikop ti agtutubo ti tibker ken prinsipio ti amana, masirib pay daytoy nupay agingga laeng iti hayskul ti nalpasna. Saan ngaminen nga impursigi ni Amado ti agadal ta malaksid a marigatan ti balo nga inana a mangisakad, awanen ti interes ni Amado iti kunkuna daytoy a komersialisado nga edukasion. Ibagbaga ni Amado nga amang nga ad-adu ti maadal iti ruar ti eskuelaan. Nga ad-adu ti masursuro no saan nga agdepende lattan iti imemoria a teksbuk ken titser a mangted iti nangato a grado. A ti taltalon, ti pagobraan, ti gimong kano met laeng ti yan ti mismo a pagadalan. Saan unay a maaw-awatan ni Lakay Angkuan dagitoy. Ngem nautobna met laeng ti sasawen ni Amado idi agangay: Idi adda sumagmamano a grupo dagiti manangisakit kano iti marigrigat nga ab-abogado ken agiwarwarnak a nangikari a tulonganda ida kadagiti reklamoda. Ngem awan naaramidan dagitoy, pambarda a nabileg kano, impluensiado kano ti asendero kesyo batana ti mayor, bayawna ti gobernador, kumpadrena ti diputado ken ti regional commander ti polisia, aamigona dagiti senador ken heneral, rummuar-umuneg iti Malakaniang, kasosiona dagiti taipan. Gayam, nabusalan iti kuarta dagitoy. Kasta manen idi kinadua ni Amado a napan iti kapitolio, iti opisina ti agrarian tapno sukimatenda ti daga a sakup ti land reform. Natakuatanda a saan a mareporma ti daga ta nakawaras daytoy kadagiti tattao ti asendero ket sumagmamano la nga ektaria ti adda iti nagan ti tuso nga asendero. Awan ngarud a talagan labanda. Ngem lumablaban latta ni Amado iti itan ket saan manen a maawatan ni Lakay Angkuan a klase ti laban nupay ammonan nga isu met laeng daytoy ti laban daydi Bonifacio Lubong. Saanna a maawatan ti laban ni Amado ta ti agpayso, saanna a naawatan ti laban daydi Bonifacio. Ket itan karkariten ida ni Amado a kas met laeng iti panangkarkarit, panangal-allukoy idi daydi amana. Ania koma ti kueentayo, isarakusok ti buneng wenno lilit iti armalayt ken masinggan? Awanto met la ti maaramidantayo. Awatentay lattan a kastoytayo. Ania ngarud no isu ti nakaikariantayo. Dayta laeng ti maisungbatda ken ni Amado ket agngilngilangil no kua ti agtutubo a mangemkemkem, sumsumleng dagiti matana. NAGPARSUA DAGITI MANNALON kadagiti sinantao a pammutbuteng iti agsiba a billit, iti dayta a malem. Rinepreppetda dagiti garami a nabugasan iti natibker a bislak sada sinukog a sinan-ulo, sinanbagi, sinantakiag, sinansaka. Imparautda dagitoy iti napagsinankrus a darekdek. Rumanetret dagiti sirutenda a bayog a bamban a manget-et iti garami ken bislak kadagiti padeppa.          Idi agangay, ipatpatakderdan dagiti bambanti iti nadumaduma a paset ti pinagayan. Insilpoda kadagitoy dagiti nakabantengen nga ay-ay tapno aggunay dagiti tao a garami, nga ad-adda a kakasla krusipiho no miraen iti adayo, no maguyod ti bamban nga ay-ay.          Sumagmamano a pangen ti billit ti umarikiak nga agassi-assibay ngem dida maitured ti agdisso iti kadawaan nga itan nakaipattokan dagiti tao a garami nga agpadpadaan, a no kasta a maguyod dagiti ay-ay a namagkakamang kadagiti bambanti ket addada a kasla mangpaypayapay, mangwagwagis, mangtingigtingig, mangtungtung-ed, mangngilngilangil kadagiti billit.          Nabang-aran dagiti mannalon a nakapasingked a natalged itan dagiti dawa. Naguummongda iti sirok ti narukbos ken duog nga algarruba iti pungto ti kataltalonan idi maiwakasda ti obrada tapno pagsasanguanda ti saramsam nga imbalon dagiti assawa, inna, annak, kaayan-ayatda.          Kabayatan ti panagngatingatda iti linubian a saba ken kahoy ken panagkabukabda iti tambotambong ken panagigupda iti kape a kinirog a bagas ken panagitangguap iti linuktanda a bote ti hiniebra, itultuloy a pagsasaritaan dagiti mannalon ti pagpapatanganda pay laeng itay iti kataltalonan: Ti mabiiten a maminpinsan a pannakapukaw ti kataltalonan. Nabayagen nga ibagbaga ti asendero ti planona a mangpatad iti kataltalonan a pangipasdekanna kano kadagiti planta ken repineria. Natakuatan kano ngamin dagiti ganggannaet a minero ken teknolohista, a kadua dagiti tao ti asendero nga aglaglaging iti kabakiran ti kabambantayan ti Sagat, a nabaknang ti bantay iti minas a laymston, landok, nikel, gambang, kromium ken dadduma pay a napapateg kano a mineral a masapul para iti panagdur-as ti sangkailian. Nabiit pay nga impakaammo ti asendero a nakasarak kanon iti mangipuonan iti panagminas: maysa a multinasional a korporasion, a sosio kano ti gobierno. Kinapudnona ket immay payen iti purok itay nabiit ti puraw a pannakabagi ti korporasion a kinadua ti asendero ken sumagmamano a nangangato a tattao iti gobierno ken negosio. Impaganetgetda a pagimbagan ken pagsayaatan saan la a dagiti pumurok ti mabangon a pagminasan no di ket ti intero a pagilian ta minilion kano a doliar ti iserrekna iti ekonomia ti pagilian. Inkasabada a naruay ken napintasto kanon ti panggedan dagiti pumurok ket saandan nga agrigat nga agtalon ken agbangkag. Agnam-ay, rumang-ayton ti biagda.          Adu a pumurok ti naayatan. Ngem adda met dagiti agduadua, a pakaibilangan ni Lakay Angkuan, a naruamen kadagiti napipintas a kari a di met natungtungpal.          Isu daytoy ita ti pakariribukan ni Amado: maminpinsanen a maagaw, mapukaw dagiti dagada. Iti mabiit ket dumtengen dagiti makinaria a mangburbor ken mangikalos kadagiti taltalonda apaman a makaapitda. Maudi kanon daytoy a panagtalonda, kinuna ti asendero. Agbisinda la ketdi uray pay adu ti maluktan a trabaho iti pannakakonstrak ti pagminasan ken dagiti repineria.          Ket ita a naguummongda manen, itultuloy latta ni Amado a karkariten dagiti kapurokanna.          "Mamatpatikayo!" indillawna kadagiti magagaran iti idadateng ti maibagbaga a napintas a trabaho ken narang-ay a biag. "Ania met, kunak manen, ti ikarityo a kabaelan a mangkudit kadagiti kabaruanan a trabaho a bin-ig a dekoriente ken dekompiuter, dakayo a padak a mintalon laeng? Utobenyo, saan a witiwit ti arado wenno pamitik ti nuang ti tenglenyo. Aniakayonto kadagita a planta ken minasan no di babaonen laeng, no di bag-enda laeng a nalabit paradalus, parabagkat, parakutkot laeng?"          "Kaykayatmin ngem ti makitaltalon iti para-ap-ap lat' boksit. Dimo aya kayat ti umasenso met bassit? Ti agbalay met iti uray bassit la a hinaloblak ken nagtagigalba?" kinuna ti maysa a lumakay metten.          "Dimo aya kayat ti agnam-ay met?" inlibbi ti maysa a baket. "Addanton elektrisidad, wen! Mabalinantayonto met ngatan ti makaalat' tibi ken bitamaks ken istirio kampanent!"          "Sika ketdi met ta kontraem la aminen," kinuna met ti maysa nga agtutubo a kataeb ni Amado. "Kayatmi met ti agbalbaliw ti biagna, naumakamin iti talon, kayatmi ti dumur-as met bassit. Apay a lapdannakami nga agarapaap met iti nanam-ay a biag?"          Nagngilangil ni Amado a nangkita iti nagsao, ni Primo a kaubinganna nga ammona a nangato met ti arapaapna iti biag: kayatna ti maalut-ot iti nakailumlomanda a kapitakan, aglalo kano inton agpamilian. "Ania a panagdur-as? Dakayo kadi ti agprogreso? Saankayo a laplapdan, palpalagipankay laeng. Diyo kadi maamiris nga aramatenda laeng ti pigsayo. Ibusenda laeng ti kinabaknang `toy dagatayo. Ania koma no aspaltadonton dagiti kalsadatayo ken naraniagton dagiti pagtaengantayo iti artipisial a silaw no awanto metten ti pagitukitantayo kadagiti bin-itayo? Ramesenda nga interamente ti kabakiran, bungbungenda ti intero a kabambantayan, patayenda dagiti ubbog ken sabidonganda ti aglawlaw. Kasanonton no maibusdan ti minas ti Sagat? Agsapulda manen iti sabali a burburenda a daga--pagpapanawandatayonton! Pangalaantayto payen iti pagbiagtayo? Addanto kadi pay masukay a daga ditoy purok a mulaan iti uray kamotit?" DIMTENG DAGITI MAKINARIA ken lugan dagiti ganggannaet ket naimarangmangda iti nalawa nga arubayan ti dakkel a balay ti asendero a nailaksid iti purok, adda daytoy iti adayo a lauden ti purok, nayapiring iti plantasion ti saba ken unas ken asideg iti bantay. Higante a makmakina ken luglugan a pagbukual, pagkuduag, pagkali, pagkutkot, pagtebbag, pagilunes iti daga. Kadua dagitoy ti puraw a daulo ken dagiti tattao ti multinasional a konstraktor a nagkuartel iti dakkel a balay ti asendero.          Inton umay a lawasen ti panaggagapas ket rinugianen dagiti mannalon ti nagbamban iti pagbettek kadagiti magapas a pagay.          Iti panaguummongda, ipalpalagip latta ni Amado ti pakapay-an ti kataltalonan. Ngem nagtalinaed ti rason dagiti magagaran nga agobra iti maipatakder a minasan ken repineria. Adda ketdi dagiti sigud nga interesado met a naulimek itan ta nalabit pampanunotenda a saan nga ang-angaw, talaga a punasendan dagiti talon ta adtoyen dagiti higante a makina nga agidadanes iti daga.          Maysa a bigat, gapgapu ni Amado iti Bantay Sagat a nagala iti bayog a nayon ti bambanenna, nasapa pay itay napan, nasangpetanna ti padamag ni Nana Clara nga adda kano nagpakamatay iti purokda.          "Ni Pinang! Nagsamal! Nasangatanda kanon a bangkay iti kuartona idiay mansion itay parbangon... Imminum kano iti pestisidio... Apo Dios, ania ket ti panunot daydiay nga ubingen!"          Di nakatagari ni Amado. Kaubinganna met laeng ni Pinang. Ken kaayan-ayat daytoy ni Primo. Maysa kadagiti katulong iti balay ti asendero ni Pinang. Kas kadagiti kakaduana a babaonen sadiay, ikarkaro ni Pinang ti utang dagiti nagannakna iti asendero. Kasta ti asendero, ited nga ited kadagiti nalaing nga agutang santo bigla nga agsingir ket no awan maibayad ti immutang, alaenna ti adda a dingo wenno no awan, tapno saan nga alaen ti asendero ti taltalonen ti immutang, alaenna a babaonen iti balay wenno trabahador iti inunasan/sinabaan ti anak a baro wenno balasang ti immutang.          Napan nakilamay da Amado ken Nana Clara iti massayag ni Pinang iti dayta a rabii. Naulimek dagiti tao iti natayan a kas man adda kaamak ken likliklikanda. Adda met ni Lakay Angkuan ket isu ti nangikissiim ken ni Amado iti gapu ti panagpakamatay ni Pinang, segun iti impalgak kano ti balasang iti ina daytoy idi sarungkaranna ni Pinang iti balay ti asendero maysa nga aldaw sakbay a nagsamal: inregalo kano ti asendero iti kasosiona a puraw a ganggannaet ti balasang ket nagpapasanna a rinamrames daytoy iti tallo nga aldaw.          "Saanna kano a maawat ti nakapay-anna," innayon ni Lakay Angkuan. "Saan kanon a maikari ken ni Primo. Isu a ginudasna laengen ti bagina."          "Ni Primo, Tata, apay nga awan ditoy?"          "Di ammo ti yanna. Kinuna ni Iniong nga agin-inum kan nga is-isuna ni Primo iti kalapawna idiay talon itay aldaw. Awan kano metten sadiay. Napan ket ngata nagpakni dita bantay nga agpasanaang. Kaasi met."          Ket nakita manen ni Lakay Angkuan: ti nairut a kemkem, susumleng a mata ni Amado iti panagulimek daytoy. Idi kuan nagpakada ti agtutubo. Rimmuar iti lamayan, iti inaladan da Pinang ket nagtaray, a bulon ti panagririawna a kasla maawanan simbeng ti nakemna, a nangsarakusok iti sipnget. NASAPA A SIMMALOG iti taltalon dagiti mannalon iti dayta a bigat. Ita nga aldaw ti rugi ti gapas. Bayat ti panangpadso dagiti kumpay ken lilit kadagiti pinuon ti kaam-amor pay la a pagay, pagsasaritaan latta dagiti mannalon ti panagsamal ni Pinang a katabtabon idi kalman ken ti kaawan pay laeng ni Primo. Maiballaballaet met ti nangngegda itay parbangon a kakasla dulluog ti no ania a panagbettak ken nagsasaruno a putok ti paltog a naggapu iti yan ti balay ti asendero. Adda kano nakita dagiti rimmuar a nagpaliiw a pumurok a nagalinaga a kasla uram iti napaderan iti natayag nga arubayan ti dakkel a balay. Ngem kasla kuriusidad laeng, saan nga inikkan dagiti mannalon iti importansia dayta ta nairuamdan kadagiti no kua ket rabrabii a panagpappaputok dagiti aglalang-ay a pasurot ti asendero.          Dimmaranudor iti laud ket naklaat dagiti mannalon kadagiti agung-ungor, kasla agbanbanang-es a dragon a sumungad a buldoser, payloader, backhoe ken grader, a nangasak ken nangikalos lattan iti madalananda a pinagayan. Didan sinurot ti desdes ti kariton ken pattoki. Agturongda iti purok ket linintegda ti kataltalonan.          Nagsardeng dagiti kumpay ken lilit ket nagtalinaedda a petpet dagiti butuan a dakulap dagiti mannalon a nagmamarangmang iti madalanan ti komboy dagiti makina. Nagpatnga ni Amado, napanna sinabat dagiti makina.          Ti asendero, nga agak-akak ken bumbumkis ti suotna iti kabutiogna, ken ti puraw a ganggannaet, nga agarup mayang-angin iti kuttong ken tayagna, dagiti daulo ti komboy. Nakalugan iti maysa a buldoser ti asendero, idinto a payloader met, a nakatag-ay ti pagakupna, ti yan ti ganggannaet. Nakasakay kadagiti dadduma a makinaria dagiti armado a kaduada.          "Ania ti kayat a sawen daytoy?" inriaw ni Amado a nairut ti kemkem ti dakulapna iti kumpayna.          Nagsardeng dagiti makinaria. "Sika, ukininam, hijo de puta, dika agindidiammo!" inlaaw ti asendero a nangwitwit ken ni Amado. "Sika la ketdi ti akinnakem iti napasamak idi rabii. Sika ti nangsugsog iti daydiay punieta a Primo a rumaut kadakami! Dua a buldoser ti pinuoranna! Pinanggepna pay a lib-aten ni Mr. Leech! Yutninayo amin!"          Apagapaman a nailabeg ni Amado, nangmalanga dagiti mannalon. "Aginlalaingkayo, hijo de putakayo! Ukininayo!" imbugkaw manen ti asendero. "Animal, pakpakanenkayo, ik-ikkankayo iti nasayaat a trabaho, kasta ti subadyo? Ammok lattan a sika, Amado nga immama, ti mangdurdurog kadagiti muno a kapurokam, iti daydiay a Primo!"          "Diak ammo ti sasawem, apo asendero!" kinuna ni Amado nga itan sumsumleng. "Yanna ni Primo? Inan-anoyo ni Primo?"          Sineniasan ti asendero ti puraw a ganggannaet. Pinagsuek daytoy ti nakapangato a pagakup ti payloader ket natnag, nanabtuog iti pinagayan ti napungo, daradara a bagi ni Primo, natatek daytoy iti bala. Nagaanabaab dagiti mannalon.          "P-Primo?" tinaray a pinarintuodan ni Amado ti bangkay. Idi kuan timmakder, agngarngariet, sumsumleng a nangkita iti asendero, sa iti puraw, sa kadagiti pasurot dagitoy a nakasagana dagiti armasda.          "Aginlalaing, ha? Agintutured! Di pay umanay ti biag dayta hijo de puta iti dinadaelna!" imbugtak manen ti asendero. "Karkaritendak, yutninayo, a? Ikarkarityo kadi `toy ag-agumenyo a taltalonko? Ikarkarityo dagita a bambanti? Sige, agpatnga ti adda ukelna kadakayo, bagas ti ukininayo! Bimmaba iti buldoser ket impaturongna ti iggemna nga armalait kadagiti mannalon. Idi awan agkir-in, imbaw-ingna ti igamna kadagiti bambanti iti asidegna ket pinarappapna dagitoy.          Timmulad dagiti pasurotna ket rinapidoda pati dagiti dawa. Nasagsag dagiti bambanti, nagessat dagiti bamban nga uratda ket iti pannakaalas-as dagiti garami a lasag, nagparang dagiti bislak a padeppa. Ngem uray dagiti padeppa ket nadaleb, nalasang a nagpasag kadagiti pagay a rinuros ti bala dagiti napipintek a dawana; naukas ti kurno dagiti dawa ket naitag-ay dagiti arutang a sititibker a nangitudo iti langit a pagas-assiwan manen dagiti pangen ti billit, ngem itan nabugak kadagiti putok, a pangen.          Nginarietan ni Amado ti buya. Kasla aglulok ket napaparintumeng manen iti bangkay ni Primo. Nagkidem iti nakair-irut, kinaemna dagiti dakulapna iti nakair-irut.          Idi kuan, naggunay ti payloader ti puraw a ganggannaet ket rinugianna a rugmaan ti daga, bukualen ken kuroben ken gaburan ti pinagayan.          "Saannnn! Diyo perdien dagiti dawa! Diyo dadaelen ti daga!" Ni Lakay Angkuan, nagtaray a napan nagdeppa iti masanguanan ti payloader. Idi kuan nagpakleb a nakadeppa pay laeng iti madalanan ti payloader tapno laeng lapdanna ti higante a makina.          Ngem saan a nangipangag ti payloader. Dirdiretso, intuloyna a rinugmaan ti daga, bukualen, kuroben, gaburan.          Pettat a rimkuas ni Amado, agririaw a tag-ayna ti sumilsilap a kumpayna, bimmanesbes a nangkamat iti payloader, inulina daytoy ket dinarupna ti nakalugan.          Bimsag ti asendero. "Hijo de puta! Patayenyo!" imbilinna kadagiti pasurotna. "Patayenyo dayta nga hijo de puta!"          Ngem ad-adda a naglagaw ti asendero idi bigla nga agririaw a dimmarup kadakuada dagiti mannalon a nakatag-ay dagiti kumpay ken lilit ken bunengda a sumilsilap iti sinamar ti ubing pay laeng nga init.          "Hijo de puta! Patayenyo ida! Hijo de put....." PAKAUDI          Ti Nakaparsuaan ti makapaneknek, dagami daytoy. Dappatmi iti Ina a Daga a Sagut ti Namarsua iti Tao. Umay dagiti saplit, didigra ti panawen ken nakaparsuaan. Bagyo. Layus. Tungro. Arrabas. Bao. Dudon. Billit. A, ngem dupirenmi, sarangtenmi ida, ikanawami ti daga. Salimetmetanmi daytoy a daga. Uray pay no dumteng dagiti nakarkaro a didigra ken narangranggas a siba, ikalinteganmi latta ti karbenganmi itoy a daga. Iti ling-et. Iti lua. Iti dara--uray iti dara. Dagami daytoy. Dayta ti kinapudno. Ket siasinoman a mangrubsi iti dayta a kinapudno, karitenna ti Nakaparsuaan nga isu laeng ti makaikeddeng iti pudpudno nga agtagikua itoy a daga. (Daytoy a sarita ket nangabak iti Umuna a Gunggona iti Salip iti Sarita 1995 ti GUMIL California, USA) Maysa a Malem iti Paraiso TINUYAGAM ti basom iti maikadua a beer nga inordermo. Immigupka. Mayat ti lamiisna. Kimmaremkemka iti pulotam a sitsaron a kudil ti manok nga indennetmo iti nasilian a suka. Naimas man. Inimanom ti pabuya a wrestling iti tv iti suli a nakaipasnekan ti atension ti sumagmamano nga agiinum: ti dua iti masanguanam, ti tallo iti makannawanmo nga adda kaduada a dua a babbai a pattapattam a kastakasta, ken ti dua iti malikudam. Mayat ti diskusion ti lima iti maysa pay a lamisaan. Sika la ti agmaymaysa iti lamisaanna.          Adda lima nga agtutubo--tallo ti babbai, a sumungad. Simmiripka iti ruangan a simrekanda. Agdalapdapen ti sipnget iti ruar. Agar-arbis pay laeng. Immigupka iti beermo. Mayat man ti panagramanmo iti serbesa ita. Ngem maulawkan? Dudua pay la a botelia, nabartekkan? Maikawaka a talaga. Manmanoka ngamin nga uminum. No matiempuandaka la dagiti sigud a barkadam ken no adda pasken wenno taripnong a dar-ayam.          Ngem bay-am man, kayatmo ti aginum ita ket uray man no sanga-case koma no kabaelam. Immigupka manen. Pimmidutka iti pulotam. Naimas a talaga. Ita la a makaramanka ti kastoy. Ket ditoy man la kano Paraiso ti pakasarakan iti kasarangsangan ken kananaman a sitsaron a lalat ti manok nga isu kano ti ranrantaen dagiti kostumer, imparammag ti waiter a nagserbi kenka itay.          Ngem saan a 'toy sitsaron ti ginagaram ditoy Paraiso. Dim' pay ketdi ranta ti aginum. Ita la a mastrekmo 'toy Paraiso Beer Garden nupay malabsalabsam iti kada panagpa-Solanom. Simrekka itay ta sumipngeten, nagarbis iti pamigsaen ket awan sabali a kamangam a paglinongan. Kuriosidad, ania ngata no padasem ti uminom iti uray maysa la a botelia a beer? Pay man ketdi, napanunotmo itay, kastoy met la nga adda pakarikutam. Nga isu ti nanggapuam a rimmuar iti opisina ti warnakanyo idiay Bambang itay alas tres. A kaska la maaw-awanan iti nakem ket limmuganka lattan iti dyipni nga agpa-Bayombong. Saka nagpa-Solano. Nagpagnapagnaka. Nagbidingbiding iti magasin ken libro iti ayuyangmo a bookshop. Agingga a malemen.          Immigupka manen iti beermo. Napait. Pinisokam iti yelo. Ah, aginumka ketdi. Nasakit ti nakemmo. Bareng malemmes ti sumagmamano a bote ti beer ti parikutmo a dimo ammo no nasken a ladingitem unay wenno sakiten ti nakemmo ket yinumam. Insinanakan, awankayon ken ni Jocelyn, ti nobiam a domestic helper idiay Hong Kong. Katawtawagna itay alas dos. Iti mabiit, makikallaysa kanon iti penpalna a lumakayen a baknang nga Australiano.          Saankan a naklaat itay iti impalgak ti nobiam. Ninamnamamon a kasdiay ti pagtun-oyan ti amin. Nabayagen nga ammom ti maipapan iti daydiay a lakay nga Australiano. Ket nabayagen a dikay' agkinnaawatan ken ni Jocelyn. Sipud pay nagabrod daytoy, aguppat a tawenen.          Dimo palubosan idi nga ag-dh idiay Hong Kong ti kaayan-ayatmo. Ngem impapilitna ti napan ta di mapnek iti sueldona kas maestra iti haiskul. Nangato ngamin ti arapaapna iti biag. Inkaubinganna ti ambisionna a bumaknang. Dim' met ketdi idi mababalaw no maminsan ti nobiam. Kas kenka, nagtaud met iti nakurapay a pamilia. Ket kayatna kano a parang-ayen ti biagda, aglalo ket isu la ti pangnamnamaan dagiti dadakkel ken kakabsatna.          Agsupadikayo ken Jocelyn. Awan arapaapmo nga agpabaknang. Nga uray pay no kabaelam koma ti umasenso no kayatmo ti agagawa la unay, dimon gamden ti agpabaknang ket kontentokan iti simple a panagbiag a di agdepende iti nam-ay ken lisensia nga itden ti kuarta.          Dayta ti naynay a pagsubsubanganyo ken ni Jocelyn idi agplanoplanokayon para iti masakbayanyo. Sangkadagdagnaka idi ti nobiam nga ag-Saudi. Tinurposmo ti kurso a computer science ket adda idi napintas nga offer a trabaho para iti inadalmo a yaw-awis pay ti mismo a bayawmo idiay Riyadh. Nangato kano ti sueldo ken nalag-an nga obra. Ngem kinaykayatmo ti nageditor iti kallukat a rehional a pagiwarnak idiay Bambang. No ar-arigen, mabisinanka iti pinilim a trabaho a dimo met mapraktis ti inadalmo. Panagsurat ngamin ti talaga a liniam ken hiligmo. Ken kayatmo ti agpaay iti bukodmo a pagilian babaen ti serbisio publiko ti panagiwarnak.          Idi dinaka maallukoy ti nobiam nga agabrod, daytoyen ti nagaplay. Permanente idin daytoy iti pagisursuruanna nga eskuela publika. Yaw-awismo idin ti panagkallaysayo. Ngem di umannugot ti nobiam ket impettengna ti agtrabaho pay iti abrod. Dina kano kayat a mangrugikayo iti awan. Agurnongkayo pay kano.          Uray idi addan idiay Hong Kong, idardarirag latta ni Jocelyn ti panagabrodmo koma met tapno daraskayo a makaurnong ket agkasarkayonton iti mabiit. Isu payen a mismo ti nagsapul iti pagtrabahuam idiay Hong Kong. Isun ti nakaammo a nangipagna kadagiti kasapulan tapno direkta ken daraska a makapan. Ngem dimo napatgan ta dimo mapanawan ti dumurdur-asen a pagiwarnakyo ken ti rinugianyo a publikasion ti Iluko romance pocketbooks.          Dita a nangrugi a limmammiis kenka ni Jocelyn. Awan pammatina kadagiti ipalpalawagmo a prinsipio iti biag. Awan panagtalekna kadagiti bukodmo a plano ken gannuat. Ket idi nalpasna ti dua a tawen a kontratana, pinabarona manen. Panggepna kano ti agpa-Canada. Narasay idin dagiti surat ken tawagna. Aglalo idi maammuam nga adda kapenpalna a lakay ken balo ken nabaknang nga Australiano. Ni Jocelyn met la idi ti nakaammuam a nalabit pamallaag wenno paripiripna kenka iti mabalin a mapasamak no dimo latta ikaso ti kayatna.          Ket itan, agkallaysan ni Jocelyn. Adda kanon napasamakda iti penpalna idi agsarakda sadiay Hong Kong. Sumurotto kanon idiay Sydney ket sadiayda nga agboda. Sadiaydanto met kanon nga agnaed.          "Dinak mapabasol, maawatannak koma," kinuna itay ni Jocelyn iti telepono. "Nabayagen nga ur-urayek daytoy a gundaway, gasatkon daytoy. Matungpal met laengen dagiti arapaapko iti biag."          "Ay-ayatem kadi?" nasaludsodmo itay.          Nagkatawa itay iti nalag-an ni Jocelyn. "Praktikal itan ti biag, Sadiri. Dayta ayat-ayat, ilusion laengen dagiti idealistiko. Ti ammok, ni Richard ti makaipaay iti amin a kiddawek, ti pakatungpalan dagiti ambisionko iti biag. Ammok a natalged ken naragsakakto kenkuana."          "Kayatko la a maammuan no talaga a dinakon ay-ayaten," sinaludsodmo ket nabayag a di nakasungbat ni Jocelyn. Inuntonmo ngem kinunana a basta awatenyo lattan a dikayo a talaga agkagasat. Ket nagpakadan idi agangay.          Bullshit! Apay ketdin a pengdam koma ita no talaga met a nasaem kenka a mapukawmon a maminpinsan ti nobiam ket pagrennekanen nga ikutan ken tagabuen daydiay a laklakayan a puraw a ganggannaet? Bullshit, apay ketdin a di nasakit ket ay-ayatem ni Jocelyn! Saan nga asi-asi a rikna ken isip ti impaay ken inreserbam kenkuana. Adu met ket a plano ken arapaap ti nabusbosmo ken busbosemto pay kenkuana ken iti bangonenyonto koma a pamilia ken masakbayan. Bullshit, nasaem, wen, ta namnamaem a makapagpanunotto met laeng ket maawatan ken talkennaka ni Jocelyn...          Ket bullshit, nasaem, wen, ta ammom nga ay-ayatennaka pay laeng ni Jocelyn ngem masapul nga ilibakna, masapul a lipatenna tapno matungpalna ti ambisionna--ken tapno magun-odna laeng ti kunkunana a nam-ay ken talged ken ragsak...          Bullshit! No apay ketdi nga addada dagiti mangibilang iti biag a saan a kas biag no di ket kinaadda laeng a nasken a taraknen iti kuarta, materialismo, komersialismo tapno agtultuloy ken agtalinaed? Ket bullshit ta no apay a maysa ti nobiam kadakuada?          A, ngem ba'amon. Siguro, saankayo a talaga a para iti maysanmaysa. Awanen maaramidam. Awatem lattan. Dimon pakasikoran. Ket ala, adtoy, aginumka latta. Wen, yinumam laengen. Ibartekam tapno inton mausawanka, bareng awanen a pampanunotem ti saem ken suron.          Inyibusmo ti laon ti botelia iti basom samo impaminsan a linidok. Kimmaremkemka iti sitsaron a kudil ti manok. Sineniasam ti waiter iti maysa pay a beer.          Inarasaasannaka ti waiter idi yegna ti beermo. Inarasaasam met ket mayat ti isem daytoy a pimmanaw.          Amangan kano no kayatmo ti babai? Ti diaske a waiter ta bugaw gayam ket sika ti nangibagaanna ta kabarbaroka kano a kostumer ti Paraiso ken agsolsoloka. Ket agdadamo kano met ti babai: estudiante kano a makasapul iti pangmatrikulana. Napintas kano, natayag, seksi, napudaw, barbonan--dimo la ketdi kano sanudan! Ti sinalbag a waiter, kitam kad' ngata ti mahilig aya? Yegmo man ngarud, kinunam la ngarud a kasla aleng-aleng. Nabartekkan? Ngem nasadia pay ti isipmo. Manen, kuriosidad: aniada, siasinoda met dagitoy a babbai nga aglaklako iti bagida? Pay man ta duktalem. Suratem no kua. Estudiante kano? Pangmatrikula ti masapulna? Patiem met, daanen dayta nga estilo! Ketdi, maysa la daytoy a gagangay a puta nga agpampammarang nga inosente ken agkasapulan. Maysa la manen kadakuada nga agkunkuna a praktikal itan ti biag. A ti pirak ti kangrunaan tapno agbiag... Ket nalagipmo latta ni Jocelyn...          Bullshit a babbai! Agpapadakayo! Puta! Puta! Dimon imbaso, nagpupungtotam nga intangad ti botelia ti beer. Naguduan idi idissom. Kimmaremkemka iti pulotan. Timmakderka, naibasingka iti apagapaman. Tinurongmo ti cr. Nagdiram-oska idi makadyinggelka. Kinitam ti langam iti sarming. Sal-at a beer ta pinapungaynan dagiti matam. A, nupay narapiska, adda met bassit guapom ketdi ket ub-ubingka ngem iti 28 a tawenmo.          Nadanonmon iti lamisaam ti babai. Nakadumog, naulimek ken kasla mabuteng. Pasaray agtalangkiaw iti aglawlaw. Ket agpayso, dinaka bulbulatawen 'tay waiter, talaga a napintas 'toy dangnga, awan pay sigurot' duapulona. Simple ti kawesna, nakatisert la iti puraw a labong ken naka-jeans iti maong. Madlawmo, uray nabessag ti lawag: nakain-inosente ngem makaawis ken makabang-ar ti naamo a rupana nga awan puligadna a kolorete. Sagudayna ti tagtagipatgem nga ikutan ti maysa a babai: atiddog a buok. Sa ket idi perngem, tinagiruotnaka dagiti naglanay, nagsin-aw a matana. Agduaduaka no kastakasta daytoy a babai. Adayo man iti namnamaem a langa ti maysa a tipikal a puta. A, ngem nalabit, paset ti estilona nga agpammarang.          Pinaguniam ta di met la agtagarin, dinamagmo no ania ti kayatna nga inumen. Ngem nagwingiwing laeng ket sikan ti nagorder iti sopdrink ken hamburgerna. Masemsemka man ta sobran sa met nga agpammarang daytoy. Siguro ket madlawna nga agdadamoka iti kas kenkuana ket dramaannaka. Siak pay ti maysaam, naisipmo. Inibusmo ti beermo saka manen nagorder. Ket rinugiam nga interbiuen ti babai.          Tagalog ti saona ket patiem lattan a Bisayana wenno Bikolana a prostitute nupay kunana a taga-Santiago City, Isabela ket Ilokana ti inana ken Batanggenio kano ti amana. Evelyn ti naganna ket wen, estudiante kano--addan iti maudi a tawen ti kinamaestra iti maysa a kolehio idiay Bayombong. Pagsarsardengen kano dagiti nagannakna nga agbasa ta didan kaya nga isakad. Marigrigatda la kano ngamin, agba-buy and sell la iti nateng dagiti dadakkelna. Aduda nga agkakabsat, isu ti inaunaan. Pilpilitenda kano nga ag-dh laengen idiay Saudi ngem impettengna latta ti agbasa. Nagenrol latta kano itoy a semestre babaen ti sangkabassit nga urnongna iti panagdespatsadorana idi bakasion. Ket ita a panageeksamen manen, awan kanon umanay a kuartana ken nabayag kano payen a di nakabayad iti kaserana. Adu kanon ti nabulbulodna. Talaga a dramaannak ti loka, heavy! naisipmo bayat ti panangig-igupmo iti beermo ken iti panangmingmingmingmo iti naemma a rupana a darumog latta. Dina pay kinuti ti inordermo.          Ket kinunamon: "Kung totoong nag-aaral ka nga, bakit, wala ka na bang ibang mapapasukang trabaho kaysa ganyan? Halimbawa'y mag-parttime waitress o salesgirl ka na lang kaya? O kung mag-working student ka na lang sa paaralan ninyo? At yung mga magulang mo, pababayaan ka na lang bang ganyan?"          Insungbatna: "Gipit na gipit lang po kasi ako ngayon at wala akong alam na pinakamadaling gawin kundi ito. Ngayong-ngayon lang naman po ako sumubok ng ganito kasi inaya ako nung inuutangan kong kakilala na sa ganitong paraan din nagdedelihensiya. At saka balak ko naman talagang mag-working student na sa susunod na sem, e. Yung mga parents ko naman e, wala po akong maaasahan dahil galit na galit nga sila sa akin sa pagpipilit kong mag-aral pa. Gusto nila talagang mag-abrod na lang ako para mapalitan ko raw ang mga nagasta nila sa akin at para guminhawa naman daw ang buhay nila..."          "At ba't ba kasi ayaw mong mag-abrod?"          "Gusto ko pong makatapos agad. Pangarap ko pong maging guro."          "Ang liit-liit lang naman ng sinasahod ng guro. Karamihan nga, nagdi-dh. Kaya kalaunan, siguradong katulong sa abrod din ang bagsak mo. At ba't ka pa magsasayang ng panahong magtapos ng kurso kung papaalila ka rin lang sa mga banyaga?" Dimo ammo ngem ni Jocelyn ti kasla pangisasawam kadagita.          Insungbatna: "Pangarap ko po talagang magturo, ang magsilbi sa sariling bayan. Wala po sa akin kung kokonti ang suweldohin. Wala po akong ambisyong magpayaman, e."          Naikulengka. Ngem inyaw-awanmo ti panagraemmo koma iti nangngegam. Paset la dayta ti pammarangna. Ket ah, ti ket laingda a mangballaibo dagitoy a babbai!          Ngem dimo latta maala ti masuron itoy a babai. Dimo mailibak, atrakarennaka ti libnosna. Sulisog ti kaaddana iti sangom a sidadaya nga agtungpal iti amin a kayatmo nga aramiden, itdem la ketdi ti kantidad a kaitutopanna. Ket lalakika laeng... Ngem kasla maay-ayka iti pakaasi dagiti nabnabiag a matana. Ket tagtagisayangem no apay a kastoy daytoy a babai--ken no apay a nasarakam a kastoy.          Kinitam ti relom. Nasapa pay. Rabiinto ngatan no kaskasano. Agpa-Bambangka pay, adu ti isasambot a deadline. A, ngem agbuskanton no awanen agbiahe a dyipni.          Kayatmo koma a yatiddog ti saritaanyo ngem pinutedmon. Balbalatongennaka laeng met. Koma met no orihinal nga idea dagiti ibagbagana ta maaramatmo a bugas ti nobela. Gasgasen a plot. Kadawyan nga estilo-pangawis dagiti kas kenkuana.          "Magkano ba ang kailangan mo?" indiretsamon idi agangay. Kinitanaka sa nagdumog ket manen, dagiti agpakarigat a mata. Ket manen, no apay a mariknam latta a tagisayangem no apay a kastoy daytoy a babai. No apay a nasarakam a kastoy.          Nabayag bassit sana imbaga ti masapulna, ti presiona. Dandani dimo nangngeg ti timekna. 'Nia ket nga artenan! Putatsingto met laeng! Intanguapmo ti nabati a beermo. Kasla nakapuspuskolen ti rupam. Uppat a botelia a beer. Maulawka met la unayen. Makaduldul-oka payen. Ngem kayam pay ti maysa wenno dua a bote. Ken maysa a naemma a puta... Bullshit!          Ket inawismon ti babai. Iggemnan ti tulbek ti maysa a kuarto iti maikadua a kadsaaran 'toy Paraiso. Indawatna nga umun-unan iti kuarto ket sumarunokanto laengen. Mabain man kano nga agkuyogkayo nga agpangato. Masuronka a makakatawa. Bullshit ta dramaannaka a talaga ti gaga!          Nadanonmo a nakatugaw iti iking ti kama ti babai. Dumdumoganna dagiti dakulapna iti saklotna. Nakabasbassit ti panagkitam kenkuana iti aragaag ti nakusnaw a gangat ti lampshade iti lamesita iti suli. A, loklokuennaka! Aginkukuna 'toy dangnga! Pay ketdi ngarud ta tutopam--pangalaam iti padas, iti suratem. Ha-ha! Agpampammarang a puta!          Karuprupat' kuarta! Imbaltogmo ti bagim iti nalukneng a kama. Laloka a naulaw ket bimmangonka, inabaymo ti awan simekna a babai a nakamulengleng iti saklotna.          "Ano ba?" kinunam ket kinallabaymo. Inapiangnaka ti banglona, ti lamuyot-luknengna. Nadlawmo nga agpigpigerger ken umanges-anges. `Nian sa ket ti kayatna daytoy `ya? naisipmo. Pinasangom. Inyangadmo ti rupana. Apagapaman a naimayengka: nakakidem daytoy--agar-arubos ti luana!          Laloka a nasemsem. Timmakderka ket kinunamon: "Ano bang gusto mong palabasin? Paarte-arte ka pa! Huwag mo na akong dramahan. Daragdagan kong presyo mo pag nasiyahan ako sa serbisyo mo!"          Nagsaninglot ti babai. Idi kuan, nayugyog ti abagana ket intallikudna ti naganug-og. Ket iti baet ti saibbek, kinuna: "P-Pasensya na po kayo... Di ko po kasi talaga gawain ang ganito, e... Ngayon lang po talaga... D-Dahil kailangang-kailangan ko po talaga ng gagamitin sa eskuwela... Gusto ko lang po talagang makatapos..."          Dimo ammo ti sawem. Naidarekdekka.          "P-Pasensiya na po talaga kayo..." Intangwana ti rupana a nalayus iti lua. Ket manen, dagiti kaay-ayom a matana, nga itan ad-adda a nakaay-ay-ay, a pagarupem a dimonton malipatan agingga a mannuratka.          "P-Pasensiya na po... H-Hindi ko po alam ang.... Diring-diri na nga po ako ngayon sa sarili ko, e... Andito't pinagbibili ang katawan... Maniwala po kayo, di naman po talaga ako masamang babae... Mapapatunayan naman po ninyo `yan pagkatapos ng.... Ni hindi ko pa nga po nararanasang magka-boypren kahit maraming nanliligaw sa `kin, e... Gusto ko lang po talagang mag-aral muna at makatapos ng kurso..."          Dika latta makatimek. Tinallikudam ti babai. Awanen 'tay semsemmo. Awanen 'tay pangasmo. Awanen 'tay gartemmo.          Sinangom manen ti agsasaibbek a babai. Nakaapput iti rupana. Awanan gaway nga agur-uray iti aniaman nga aramidem. Inasutmo ti petakam ket nangbilangka iti gatad.          "Heto ang kailangan mo," kinunam. "Dinagdagan ko na. Hindi ito bayad, ito'y pagdamay. At pakiusap lang, huwag mo na sanang ulitin ito. Kung kailangan mo pa ng tulong, magsabi ka lang, narito ang calling card ko. Pagbutihin mo'ng pag-aaral mo."          Agmalmalanga ti babai a nangawat iti intedmo. Dagiti matana, sibabasa iti lua, agkiremkiremda, napnuan siddaaw. Ken rimat. Ah, dimonto a talagan malipatan ti lanay-sin-aw dagita a mata!          Ket tinurongmon ti ridaw.          Rimmuarka iti Paraiso. Agar-arbis pay laeng, pimmigsa pay ketdi. Ngem sinarakusokmo lattan. Maibasbasingka a nagna. Idi mabatogmo ti maysa a nasipnget a suli, imbakuarmo ti beer ken ti sitsaron a kudil ti manok. Maysa a Malem iti Paraiso TINUYAGAM ti basom iti maikadua a beer nga inordermo. Immigupka. Mayat ti lamiisna. Kimmaremkemka iti pulotam a sitsaron a kudil ti manok nga indennetmo iti nasilian a suka. Naimas man. Inimanom ti pabuya a wrestling iti tv iti suli a nakaipasnekan ti atension ti sumagmamano nga agiinum: ti dua iti masanguanam, ti tallo iti makannawanmo nga adda kaduada a dua a babbai a pattapattam a kastakasta, ken ti dua iti malikudam. Mayat ti diskusion ti lima iti maysa pay a lamisaan. Sika la ti agmaymaysa iti lamisaanna.          Adda lima nga agtutubo--tallo ti babbai, a sumungad. Simmiripka iti ruangan a simrekanda. Agdalapdapen ti sipnget iti ruar. Agar-arbis pay laeng. Immigupka iti beermo. Mayat man ti panagramanmo iti serbesa ita. Ngem maulawkan? Dudua pay la a botelia, nabartekkan? Maikawaka a talaga. Manmanoka ngamin nga uminum. No matiempuandaka la dagiti sigud a barkadam ken no adda pasken wenno taripnong a dar-ayam.          Ngem bay-am man, kayatmo ti aginum ita ket uray man no sanga-case koma no kabaelam. Immigupka manen. Pimmidutka iti pulotam. Naimas a talaga. Ita la a makaramanka ti kastoy. Ket ditoy man la kano Paraiso ti pakasarakan iti kasarangsangan ken kananaman a sitsaron a lalat ti manok nga isu kano ti ranrantaen dagiti kostumer, imparammag ti waiter a nagserbi kenka itay.          Ngem saan a 'toy sitsaron ti ginagaram ditoy Paraiso. Dim' pay ketdi ranta ti aginum. Ita la a mastrekmo 'toy Paraiso Beer Garden nupay malabsalabsam iti kada panagpa-Solanom. Simrekka itay ta sumipngeten, nagarbis iti pamigsaen ket awan sabali a kamangam a paglinongan. Kuriosidad, ania ngata no padasem ti uminom iti uray maysa la a botelia a beer? Pay man ketdi, napanunotmo itay, kastoy met la nga adda pakarikutam. Nga isu ti nanggapuam a rimmuar iti opisina ti warnakanyo idiay Bambang itay alas tres. A kaska la maaw-awanan iti nakem ket limmuganka lattan iti dyipni nga agpa-Bayombong. Saka nagpa-Solano. Nagpagnapagnaka. Nagbidingbiding iti magasin ken libro iti ayuyangmo a bookshop. Agingga a malemen.          Immigupka manen iti beermo. Napait. Pinisokam iti yelo. Ah, aginumka ketdi. Nasakit ti nakemmo. Bareng malemmes ti sumagmamano a bote ti beer ti parikutmo a dimo ammo no nasken a ladingitem unay wenno sakiten ti nakemmo ket yinumam. Insinanakan, awankayon ken ni Jocelyn, ti nobiam a domestic helper idiay Hong Kong. Katawtawagna itay alas dos. Iti mabiit, makikallaysa kanon iti penpalna a lumakayen a baknang nga Australiano.          Saankan a naklaat itay iti impalgak ti nobiam. Ninamnamamon a kasdiay ti pagtun-oyan ti amin. Nabayagen nga ammom ti maipapan iti daydiay a lakay nga Australiano. Ket nabayagen a dikay' agkinnaawatan ken ni Jocelyn. Sipud pay nagabrod daytoy, aguppat a tawenen.          Dimo palubosan idi nga ag-dh idiay Hong Kong ti kaayan-ayatmo. Ngem impapilitna ti napan ta di mapnek iti sueldona kas maestra iti haiskul. Nangato ngamin ti arapaapna iti biag. Inkaubinganna ti ambisionna a bumaknang. Dim' met ketdi idi mababalaw no maminsan ti nobiam. Kas kenka, nagtaud met iti nakurapay a pamilia. Ket kayatna kano a parang-ayen ti biagda, aglalo ket isu la ti pangnamnamaan dagiti dadakkel ken kakabsatna.          Agsupadikayo ken Jocelyn. Awan arapaapmo nga agpabaknang. Nga uray pay no kabaelam koma ti umasenso no kayatmo ti agagawa la unay, dimon gamden ti agpabaknang ket kontentokan iti simple a panagbiag a di agdepende iti nam-ay ken lisensia nga itden ti kuarta.          Dayta ti naynay a pagsubsubanganyo ken ni Jocelyn idi agplanoplanokayon para iti masakbayanyo. Sangkadagdagnaka idi ti nobiam nga ag-Saudi. Tinurposmo ti kurso a computer science ket adda idi napintas nga offer a trabaho para iti inadalmo a yaw-awis pay ti mismo a bayawmo idiay Riyadh. Nangato kano ti sueldo ken nalag-an nga obra. Ngem kinaykayatmo ti nageditor iti kallukat a rehional a pagiwarnak idiay Bambang. No ar-arigen, mabisinanka iti pinilim a trabaho a dimo met mapraktis ti inadalmo. Panagsurat ngamin ti talaga a liniam ken hiligmo. Ken kayatmo ti agpaay iti bukodmo a pagilian babaen ti serbisio publiko ti panagiwarnak.          Idi dinaka maallukoy ti nobiam nga agabrod, daytoyen ti nagaplay. Permanente idin daytoy iti pagisursuruanna nga eskuela publika. Yaw-awismo idin ti panagkallaysayo. Ngem di umannugot ti nobiam ket impettengna ti agtrabaho pay iti abrod. Dina kano kayat a mangrugikayo iti awan. Agurnongkayo pay kano.          Uray idi addan idiay Hong Kong, idardarirag latta ni Jocelyn ti panagabrodmo koma met tapno daraskayo a makaurnong ket agkasarkayonton iti mabiit. Isu payen a mismo ti nagsapul iti pagtrabahuam idiay Hong Kong. Isun ti nakaammo a nangipagna kadagiti kasapulan tapno direkta ken daraska a makapan. Ngem dimo napatgan ta dimo mapanawan ti dumurdur-asen a pagiwarnakyo ken ti rinugianyo a publikasion ti Iluko romance pocketbooks.          Dita a nangrugi a limmammiis kenka ni Jocelyn. Awan pammatina kadagiti ipalpalawagmo a prinsipio iti biag. Awan panagtalekna kadagiti bukodmo a plano ken gannuat. Ket idi nalpasna ti dua a tawen a kontratana, pinabarona manen. Panggepna kano ti agpa-Canada. Narasay idin dagiti surat ken tawagna. Aglalo idi maammuam nga adda kapenpalna a lakay ken balo ken nabaknang nga Australiano. Ni Jocelyn met la idi ti nakaammuam a nalabit pamallaag wenno paripiripna kenka iti mabalin a mapasamak no dimo latta ikaso ti kayatna.          Ket itan, agkallaysan ni Jocelyn. Adda kanon napasamakda iti penpalna idi agsarakda sadiay Hong Kong. Sumurotto kanon idiay Sydney ket sadiayda nga agboda. Sadiaydanto met kanon nga agnaed.          "Dinak mapabasol, maawatannak koma," kinuna itay ni Jocelyn iti telepono. "Nabayagen nga ur-urayek daytoy a gundaway, gasatkon daytoy. Matungpal met laengen dagiti arapaapko iti biag."          "Ay-ayatem kadi?" nasaludsodmo itay.          Nagkatawa itay iti nalag-an ni Jocelyn. "Praktikal itan ti biag, Sadiri. Dayta ayat-ayat, ilusion laengen dagiti idealistiko. Ti ammok, ni Richard ti makaipaay iti amin a kiddawek, ti pakatungpalan dagiti ambisionko iti biag. Ammok a natalged ken naragsakakto kenkuana."          "Kayatko la a maammuan no talaga a dinakon ay-ayaten," sinaludsodmo ket nabayag a di nakasungbat ni Jocelyn. Inuntonmo ngem kinunana a basta awatenyo lattan a dikayo a talaga agkagasat. Ket nagpakadan idi agangay.          Bullshit! Apay ketdin a pengdam koma ita no talaga met a nasaem kenka a mapukawmon a maminpinsan ti nobiam ket pagrennekanen nga ikutan ken tagabuen daydiay a laklakayan a puraw a ganggannaet? Bullshit, apay ketdin a di nasakit ket ay-ayatem ni Jocelyn! Saan nga asi-asi a rikna ken isip ti impaay ken inreserbam kenkuana. Adu met ket a plano ken arapaap ti nabusbosmo ken busbosemto pay kenkuana ken iti bangonenyonto koma a pamilia ken masakbayan. Bullshit, nasaem, wen, ta namnamaem a makapagpanunotto met laeng ket maawatan ken talkennaka ni Jocelyn...          Ket bullshit, nasaem, wen, ta ammom nga ay-ayatennaka pay laeng ni Jocelyn ngem masapul nga ilibakna, masapul a lipatenna tapno matungpalna ti ambisionna--ken tapno magun-odna laeng ti kunkunana a nam-ay ken talged ken ragsak...          Bullshit! No apay ketdi nga addada dagiti mangibilang iti biag a saan a kas biag no di ket kinaadda laeng a nasken a taraknen iti kuarta, materialismo, komersialismo tapno agtultuloy ken agtalinaed? Ket bullshit ta no apay a maysa ti nobiam kadakuada?          A, ngem ba'amon. Siguro, saankayo a talaga a para iti maysanmaysa. Awanen maaramidam. Awatem lattan. Dimon pakasikoran. Ket ala, adtoy, aginumka latta. Wen, yinumam laengen. Ibartekam tapno inton mausawanka, bareng awanen a pampanunotem ti saem ken suron.          Inyibusmo ti laon ti botelia iti basom samo impaminsan a linidok. Kimmaremkemka iti sitsaron a kudil ti manok. Sineniasam ti waiter iti maysa pay a beer.          Inarasaasannaka ti waiter idi yegna ti beermo. Inarasaasam met ket mayat ti isem daytoy a pimmanaw.          Amangan kano no kayatmo ti babai? Ti diaske a waiter ta bugaw gayam ket sika ti nangibagaanna ta kabarbaroka kano a kostumer ti Paraiso ken agsolsoloka. Ket agdadamo kano met ti babai: estudiante kano a makasapul iti pangmatrikulana. Napintas kano, natayag, seksi, napudaw, barbonan--dimo la ketdi kano sanudan! Ti sinalbag a waiter, kitam kad' ngata ti mahilig aya? Yegmo man ngarud, kinunam la ngarud a kasla aleng-aleng. Nabartekkan? Ngem nasadia pay ti isipmo. Manen, kuriosidad: aniada, siasinoda met dagitoy a babbai nga aglaklako iti bagida? Pay man ta duktalem. Suratem no kua. Estudiante kano? Pangmatrikula ti masapulna? Patiem met, daanen dayta nga estilo! Ketdi, maysa la daytoy a gagangay a puta nga agpampammarang nga inosente ken agkasapulan. Maysa la manen kadakuada nga agkunkuna a praktikal itan ti biag. A ti pirak ti kangrunaan tapno agbiag... Ket nalagipmo latta ni Jocelyn...          Bullshit a babbai! Agpapadakayo! Puta! Puta! Dimon imbaso, nagpupungtotam nga intangad ti botelia ti beer. Naguduan idi idissom. Kimmaremkemka iti pulotan. Timmakderka, naibasingka iti apagapaman. Tinurongmo ti cr. Nagdiram-oska idi makadyinggelka. Kinitam ti langam iti sarming. Sal-at a beer ta pinapungaynan dagiti matam. A, nupay narapiska, adda met bassit guapom ketdi ket ub-ubingka ngem iti 28 a tawenmo.          Nadanonmon iti lamisaam ti babai. Nakadumog, naulimek ken kasla mabuteng. Pasaray agtalangkiaw iti aglawlaw. Ket agpayso, dinaka bulbulatawen 'tay waiter, talaga a napintas 'toy dangnga, awan pay sigurot' duapulona. Simple ti kawesna, nakatisert la iti puraw a labong ken naka-jeans iti maong. Madlawmo, uray nabessag ti lawag: nakain-inosente ngem makaawis ken makabang-ar ti naamo a rupana nga awan puligadna a kolorete. Sagudayna ti tagtagipatgem nga ikutan ti maysa a babai: atiddog a buok. Sa ket idi perngem, tinagiruotnaka dagiti naglanay, nagsin-aw a matana. Agduaduaka no kastakasta daytoy a babai. Adayo man iti namnamaem a langa ti maysa a tipikal a puta. A, ngem nalabit, paset ti estilona nga agpammarang.          Pinaguniam ta di met la agtagarin, dinamagmo no ania ti kayatna nga inumen. Ngem nagwingiwing laeng ket sikan ti nagorder iti sopdrink ken hamburgerna. Masemsemka man ta sobran sa met nga agpammarang daytoy. Siguro ket madlawna nga agdadamoka iti kas kenkuana ket dramaannaka. Siak pay ti maysaam, naisipmo. Inibusmo ti beermo saka manen nagorder. Ket rinugiam nga interbiuen ti babai.          Tagalog ti saona ket patiem lattan a Bisayana wenno Bikolana a prostitute nupay kunana a taga-Santiago City, Isabela ket Ilokana ti inana ken Batanggenio kano ti amana. Evelyn ti naganna ket wen, estudiante kano--addan iti maudi a tawen ti kinamaestra iti maysa a kolehio idiay Bayombong. Pagsarsardengen kano dagiti nagannakna nga agbasa ta didan kaya nga isakad. Marigrigatda la kano ngamin, agba-buy and sell la iti nateng dagiti dadakkelna. Aduda nga agkakabsat, isu ti inaunaan. Pilpilitenda kano nga ag-dh laengen idiay Saudi ngem impettengna latta ti agbasa. Nagenrol latta kano itoy a semestre babaen ti sangkabassit nga urnongna iti panagdespatsadorana idi bakasion. Ket ita a panageeksamen manen, awan kanon umanay a kuartana ken nabayag kano payen a di nakabayad iti kaserana. Adu kanon ti nabulbulodna. Talaga a dramaannak ti loka, heavy! naisipmo bayat ti panangig-igupmo iti beermo ken iti panangmingmingmingmo iti naemma a rupana a darumog latta. Dina pay kinuti ti inordermo.          Ket kinunamon: "Kung totoong nag-aaral ka nga, bakit, wala ka na bang ibang mapapasukang trabaho kaysa ganyan? Halimbawa'y mag-parttime waitress o salesgirl ka na lang kaya? O kung mag-working student ka na lang sa paaralan ninyo? At yung mga magulang mo, pababayaan ka na lang bang ganyan?"          Insungbatna: "Gipit na gipit lang po kasi ako ngayon at wala akong alam na pinakamadaling gawin kundi ito. Ngayong-ngayon lang naman po ako sumubok ng ganito kasi inaya ako nung inuutangan kong kakilala na sa ganitong paraan din nagdedelihensiya. At saka balak ko naman talagang mag-working student na sa susunod na sem, e. Yung mga parents ko naman e, wala po akong maaasahan dahil galit na galit nga sila sa akin sa pagpipilit kong mag-aral pa. Gusto nila talagang mag-abrod na lang ako para mapalitan ko raw ang mga nagasta nila sa akin at para guminhawa naman daw ang buhay nila..."          "At ba't ba kasi ayaw mong mag-abrod?"          "Gusto ko pong makatapos agad. Pangarap ko pong maging guro."          "Ang liit-liit lang naman ng sinasahod ng guro. Karamihan nga, nagdi-dh. Kaya kalaunan, siguradong katulong sa abrod din ang bagsak mo. At ba't ka pa magsasayang ng panahong magtapos ng kurso kung papaalila ka rin lang sa mga banyaga?" Dimo ammo ngem ni Jocelyn ti kasla pangisasawam kadagita.          Insungbatna: "Pangarap ko po talagang magturo, ang magsilbi sa sariling bayan. Wala po sa akin kung kokonti ang suweldohin. Wala po akong ambisyong magpayaman, e."          Naikulengka. Ngem inyaw-awanmo ti panagraemmo koma iti nangngegam. Paset la dayta ti pammarangna. Ket ah, ti ket laingda a mangballaibo dagitoy a babbai!          Ngem dimo latta maala ti masuron itoy a babai. Dimo mailibak, atrakarennaka ti libnosna. Sulisog ti kaaddana iti sangom a sidadaya nga agtungpal iti amin a kayatmo nga aramiden, itdem la ketdi ti kantidad a kaitutopanna. Ket lalakika laeng... Ngem kasla maay-ayka iti pakaasi dagiti nabnabiag a matana. Ket tagtagisayangem no apay a kastoy daytoy a babai--ken no apay a nasarakam a kastoy.          Kinitam ti relom. Nasapa pay. Rabiinto ngatan no kaskasano. Agpa-Bambangka pay, adu ti isasambot a deadline. A, ngem agbuskanton no awanen agbiahe a dyipni.          Kayatmo koma a yatiddog ti saritaanyo ngem pinutedmon. Balbalatongennaka laeng met. Koma met no orihinal nga idea dagiti ibagbagana ta maaramatmo a bugas ti nobela. Gasgasen a plot. Kadawyan nga estilo-pangawis dagiti kas kenkuana.          "Magkano ba ang kailangan mo?" indiretsamon idi agangay. Kinitanaka sa nagdumog ket manen, dagiti agpakarigat a mata. Ket manen, no apay a mariknam latta a tagisayangem no apay a kastoy daytoy a babai. No apay a nasarakam a kastoy.          Nabayag bassit sana imbaga ti masapulna, ti presiona. Dandani dimo nangngeg ti timekna. 'Nia ket nga artenan! Putatsingto met laeng! Intanguapmo ti nabati a beermo. Kasla nakapuspuskolen ti rupam. Uppat a botelia a beer. Maulawka met la unayen. Makaduldul-oka payen. Ngem kayam pay ti maysa wenno dua a bote. Ken maysa a naemma a puta... Bullshit!          Ket inawismon ti babai. Iggemnan ti tulbek ti maysa a kuarto iti maikadua a kadsaaran 'toy Paraiso. Indawatna nga umun-unan iti kuarto ket sumarunokanto laengen. Mabain man kano nga agkuyogkayo nga agpangato. Masuronka a makakatawa. Bullshit ta dramaannaka a talaga ti gaga!          Nadanonmo a nakatugaw iti iking ti kama ti babai. Dumdumoganna dagiti dakulapna iti saklotna. Nakabasbassit ti panagkitam kenkuana iti aragaag ti nakusnaw a gangat ti lampshade iti lamesita iti suli. A, loklokuennaka! Aginkukuna 'toy dangnga! Pay ketdi ngarud ta tutopam--pangalaam iti padas, iti suratem. Ha-ha! Agpampammarang a puta!          Karuprupat' kuarta! Imbaltogmo ti bagim iti nalukneng a kama. Laloka a naulaw ket bimmangonka, inabaymo ti awan simekna a babai a nakamulengleng iti saklotna.          "Ano ba?" kinunam ket kinallabaymo. Inapiangnaka ti banglona, ti lamuyot-luknengna. Nadlawmo nga agpigpigerger ken umanges-anges. `Nian sa ket ti kayatna daytoy `ya? naisipmo. Pinasangom. Inyangadmo ti rupana. Apagapaman a naimayengka: nakakidem daytoy--agar-arubos ti luana!          Laloka a nasemsem. Timmakderka ket kinunamon: "Ano bang gusto mong palabasin? Paarte-arte ka pa! Huwag mo na akong dramahan. Daragdagan kong presyo mo pag nasiyahan ako sa serbisyo mo!"          Nagsaninglot ti babai. Idi kuan, nayugyog ti abagana ket intallikudna ti naganug-og. Ket iti baet ti saibbek, kinuna: "P-Pasensya na po kayo... Di ko po kasi talaga gawain ang ganito, e... Ngayon lang po talaga... D-Dahil kailangang-kailangan ko po talaga ng gagamitin sa eskuwela... Gusto ko lang po talagang makatapos..."          Dimo ammo ti sawem. Naidarekdekka.          "P-Pasensiya na po talaga kayo..." Intangwana ti rupana a nalayus iti lua. Ket manen, dagiti kaay-ayom a matana, nga itan ad-adda a nakaay-ay-ay, a pagarupem a dimonton malipatan agingga a mannuratka.          "P-Pasensiya na po... H-Hindi ko po alam ang.... Diring-diri na nga po ako ngayon sa sarili ko, e... Andito't pinagbibili ang katawan... Maniwala po kayo, di naman po talaga ako masamang babae... Mapapatunayan naman po ninyo `yan pagkatapos ng.... Ni hindi ko pa nga po nararanasang magka-boypren kahit maraming nanliligaw sa `kin, e... Gusto ko lang po talagang mag-aral muna at makatapos ng kurso..."          Dika latta makatimek. Tinallikudam ti babai. Awanen 'tay semsemmo. Awanen 'tay pangasmo. Awanen 'tay gartemmo.          Sinangom manen ti agsasaibbek a babai. Nakaapput iti rupana. Awanan gaway nga agur-uray iti aniaman nga aramidem. Inasutmo ti petakam ket nangbilangka iti gatad.          "Heto ang kailangan mo," kinunam. "Dinagdagan ko na. Hindi ito bayad, ito'y pagdamay. At pakiusap lang, huwag mo na sanang ulitin ito. Kung kailangan mo pa ng tulong, magsabi ka lang, narito ang calling card ko. Pagbutihin mo'ng pag-aaral mo."          Agmalmalanga ti babai a nangawat iti intedmo. Dagiti matana, sibabasa iti lua, agkiremkiremda, napnuan siddaaw. Ken rimat. Ah, dimonto a talagan malipatan ti lanay-sin-aw dagita a mata!          Ket tinurongmon ti ridaw.          Rimmuarka iti Paraiso. Agar-arbis pay laeng, pimmigsa pay ketdi. Ngem sinarakusokmo lattan. Maibasbasingka a nagna. Idi mabatogmo ti maysa a nasipnget a suli, imbakuarmo ti beer ken ti sitsaron a kudil ti manok. return to top ILOCANO ESSAYS NAKAYANAKAN A SAO ADUT' mangdildillaw no apay a daytoy nakayanakanmi a sao (Iluko) ti kangrunaan nga ar-aramatenmi a pagsursurat. Nga apay met a daytoy baduy ken `awan ka-class-classna' a pagsasao ti kaykayatmi. Nga apay kano a di koma English ti usarenmi tapno ad-adda a mabigbigkami kas mannurat--nga ad-adu koma kano met la ti mangapresiar ken makaawat kadagiti ideami... Masdaawkami. Wen, ta apay met a tagibassiten ken tagibabaen ken tagidaksentay' ti nakayanakantay' a sao? Apay met a pakabigbigan ti English, nga ad-adut' makaapresiar ken makaawat idinto a pakadillawan ti agusar iti bukod a pagsasao? Nakakaskasdaaw ta maysa nga Ilokano nga Iluko ti napuotan ken nakaruamanna a sao--nga Iluko ti ar-aramatenna a pagbalikas ken pagpanunot ngem uyawenna ken dina ikabilangan dayta a nakayanakanna a sao! Maysa met daytoy a kita ti autorasismo a makuna--ti pananglais, panangipababa iti bukod a bagi wenno puli, kas koma iti gagangay a kababalintayo a Filipino a mangdillaw kadagiti bukodtayo a di maikanatad wenno dakes a galgalad kas iti maipagarup a kinasaduttayo, ti kinamanagimbubukodtayo, ti kinamanagapal ken kinamanagtuladtayo, ti kinamananggundawaytayo ken dadduma pay. Ti panangumsi ken panangupaytayo iti bagbagitayo wenno iti sabali a patgen, raemen ken aramaten ti nakayanakan a sao ket maysa pay a klase ti makunkuna a panagpampanunottayo a kas kappi a ditay' palubosan nga agdur-as ti maysa kafatayo tapno koma agdur-astayo amin. URAY laisen ti asinoman a nalaing wenno aginlalaing, pagtangsitmi latta `toy nakayanakanmi a sao. Daytoy ti ipangrunami kas mannurat uray pay agsursuratkami met iti English ken Tagalog. No apay, kaw-idenmi man ti imbatad ni Johann Gottfried Herder, maysa a mannurat nga Aleman idi maika-18 a siglo, kinunana: "...no iti dandaniw ket assideg ti panagkakanaig ti panunot ken panangyebkas, agsuratak la ketdi iti dayta a lengguahe a kabesadok ti pannakausar dagiti balikas ken kabaelak a pulinglingen iti kaykayatko, ken naan-anay ti pannakaammok kadagiti balikasna, wenno uray kaskasano ket kapkapnekak a saan nga agtungpal iti aglablabes ti kinaturedko a mangaramat; ket awan duadua nga isu daytoy ti nakayanakak a pagsasao." Saan la a dandaniw no di pay ket aminen a klase ti sinurat ti mabaelan dayta a pannakaibatad ti pannakaammo iti bukod a sao. Ta apay koma a gageman ti agsurat iti sabsabali pay a pagsasao no dimo kabesado ken no dimo nakairuaman? Nga agpapan pay nakairuamam ngem dimo met nakayanakan ken dimonto mailibak wenno mailaksid dayta a pagsasao a nangmuli iti isip ken dilam. TI IMASNA met ngamin, uray pay no ti nakayanakantay' a sao ti us-usaren ti dila ken panunottayo, ganggannaettayo iti pateg ken usarna iti kultura ken literaturatayo. Isu a saantayo a mabigbig wenno maikkan pateg ti bukodtayo a kultura ken literatura a ramut-teddek ti kinataotayo, ti agdama ken masakbayantayo kas puli--kas Ilokano ken kas Filipino. Babaen ti kinaignorantetayo iti nakayanakantay' a sao, ignorantetayo met iti katataotayo--iti kina-Ilokano ken kina-Filipinotayo. Isu a ditayo dumur-as kas Filipino ken kas pagilian. Ganggannaet, dagiti ganggannaet a mangabalbalay ken mangtengtengngel kadatayo, ti dumurdur-as. Latta ken lattanto. Ditay' mautob a ti maysa a ganggannaet a lengguahe, kas iti English a nagramaram ken nagsallukob iti sangkadagaan ken sangkapanunotan a Filipino, ket kangrunaan a paset ti naminpinsan a panangsakup ken panangparmek ken panangadipen iti gimong, iti kultura ken iti agarup isuaminen nga aspeto ti biagtayo. Kas kuna ni Conrado de Quiros, maysa a kolumnista: "Ti panagsursuro iti maysa a lengguahe ket saan a kas agsuro nga agmaneho. Sursuruem ti intero a kultura. Bumatokka iti taaw dagiti kabarbaro a a tagipatgen, galad-kababalin ken kapampanunotan." Isu a no ipangpangrunam ti ganggannaet a lengguahe ta patiem a napimpintas ken nasaysayaat ken nanaknakem daytoy ngem iti bukodmo a sao, pakakitaan-pagilasinan iti kita ti katataom: taldeng ti koloniak a panagpampanunot, sikakayetket iti ganggannaet a kultura, ekonomia, politika, kababalin ken silalais iti bukod a bagi ken pagilian. ADDA mangipapilit a ti English ti pagsasao ti demokrasia, ti kinasirib ken ti panagdur-as. Ngem no amirisen, ti English ket tubeng met iti demokrasia ta pagsisinaenna dagiti tattao ken lapdanna ti nawaya a panagkikinnaawatan. Guduaenna ti Filipino: iti maysa a bangir, dagiti manmano a naglalaing nga umingles a babaknang, politiko, opisiales ti gobierno a mangan-anito kadagiti ganggannaet; ket iti sabali a bangir, dagiti kaaduan a nakapuy nga umingles wenno talaga a di makaawat iti English a napanglaw, babassit a tattao--dagiti mannalon, mangngalap, obrero ken dadduma pay. Kas kuna met laengen ni Renato Constantino, maysa a historiador ken kolumnista: "Ti English ket nangaramid iti sagiped iti nagbaetan dagiti mangbukbukod a bileg ken dagiti (kadawyan) a tattao. Nagbalin ti English a kas tanda ti kinalatak idinto a dagiti natibo a pagsasao ket natagibassit." Innayon pay ni de Quiros: "Degdegan ti English ti (kinaganggannaettay iti maysa ken maysa). Pagbalinenna ti gobierno a nakaad-adayo kadatayo, ti linteg a mas di maaw-awatan a puersa, dagiti kontrata a nakarkaro a di mapagtalkan nga instrumento." No kasta, ti English met, imbes man a mangpasirib, mangilaeg iti nawaya a pannakaammo. Imbes a mangidur-as, mangikaranukon iti derraas ti kinamangurkuranges. NGEM ketdi met, napateg met a masursuro ti English wenno sabsabali pay a pagsasao kas maikadua a lengguahetayo tapno makatakunaynaytayo iti internasional nga agpang. Ti dakesna ngamin ta imbes a maikadua laeng a lengguahe, ipapilittayo met ti English kas umuna (a kaaduanna a ditay met ngarud maperpekto) ket tallikudantayo, liputantayo, pardayaentayo ti talaga nga umuna a lengguahetayo--ti nakayanakantay' a sao (Iluko no Ilokanotayo, Tagalog no Tagalog, Bikol no Bikolano, Bisaya no Bisayano kdpy.) Ta no kasano koma ti panagpagunggantayo a mangadal, mangipalangguad, mangisakit iti English, kasta koma met iti bukodtayo a lengguahe. No agusartayo wenno maruamtayo man iti English, dina kayat a sawen a baybay-an ken ibaintayon ti talaga nga us-usaren ken nakairuamantayo a pagsasao. Ta kuna pay ni Herder: "Ti nakayanakan a pagsasao ti bagnos, a no awan tulongna, mayaw-awan ti panunot iti kabakiran ti adu a ganggannaet a lengguahe agadalak iti ganggannaet a lengguahe saan tapno lipatek ti bukodko a pagsasao, saanak nga agbaniaga kadagiti ganggannaet a pagilian tapno baliwak dagiti indakdakkelko a kababalin ken kostumbre; saanak nga umili iti sabali a pagilian tapno laksidek dagiti bukodko a kalintegan a sibiko, ta no bilang kasta, ad-adu ti mapukawko ngem ti magun-odko." AGNANAYON KASANO a marukodmo ti unos ti agnanayon? Kasano a magtengmo ti ungto ti awan patinggana? Kinaagnanayon. Kinaawan patinggana. Gagangay a sabong ti dilam dagitoy, kangrunaan iti panagbulanos ti riknam a mangipaduyakyak-mangipeksa iti ayat, iti pammateg. Ken iti panangidaduma, iti panangipangruna, iti panangitan-ok, iti panangilala, iti panangisakit, iti panamati, iti panangipadayaw, iti panangipannakkel. Panangipaneknekmo, pangipalnaadmo, pangipalagipmo, pangidukitmo, pangyunnoymo, pangidagullitmo iti ayatmo iti ay-ayatem, iti pammategmo iti patpatgem. Nga iti agnanayon isunto laeng ti adda a pinarsua iti biagmo. A ti ayatmo ket awan patinggana. Nga iti agnanayon patinayonto a siaayatka ken sipapateg. A dayta puso ken rikna ken kararua ken aminmo ket agnanayon a daton-ruknoy kenkuana... Unayen, anian nga ayat! Saan la nga iti benneg ni ayat. Iti pay gura, luksaw, semsem, pungtot. A ni kaanoman itagbatmo iti bato dika no kua mamakawan. A bumaleska a bumales. Nga agnanayonto ti rimon, guram kenkuana... Ken, masansan pay, maag-agapad ti kinaagnanayon kadagiti pagteng-pasamak iti inaldaw-aldaw a biag kas panangilablabes wenno pigura dagiti balikas: Ay, rigat lat' addan nga agnanayon. Ay, ina a babassit, aya, ta awan patingganan ti panagutangtayo iti binilion a doliar. Ayna, awan ingganan ti panagkunniber dagiti ukininada nga opisiales-gobierno. Agnanayonen a korap dagiti polis ken hues ken politiko, apo met. Aysi, ta agnanayonen ti ngina ti kalamidad. Ayapo aya ta didan mamingga a mangingatngato iti gagatangen, iti buis, iti matrikula, panti lattan ti patinayon a bumabbaba isu a di maminggan ti a maipultit nga ubbing... Sangkadakamatmo ti agnanayon ngem naisipmo kadin no kasano a marukodmo iti limitado a kinapisikal wenno kinamaterialmo kas tao, iti awan pay sangapulgada a rukod ti kinaaddam kas mortal itoy a lubong? Imposible ken barengbareng ti panangikarkarim iti agnanayon. Ta dika maitutop kas tao a mangatiw wenno mangpandag wenno mangtengngel iti kinaagnanayon. Saanka nga imortal. Adda rukod `ta temporario a biagmo. Adda patinggam. Dika agnayon. Dios laeng, wen, ti Dios laeng a Mannakabalin-amin ti addaan karbengan ken awtoridad iti agnanayon. Ket Dios laeng ti makaikeddeng, ti makaited, ti makaisagutto met kenka iti biag nga agnanayon inton madanon ti panawen--samonto la mabalin a dakamaten ti agnanayon--inton agnayonkan, inton awanto metten patinggam kas agnanayon nga anak ti Agnanayon nga Ama. Ta mano aya a tawen ti agnanayon? Wenno kasano nga ikkam iti kaipapanan ti agnanayon? Ni James Joyce (1882-1941), mannurat nga Irlandes nga akinggapuanan kadagiti obramaestra a nobela iti sangalubongan a literatura kas iti Ulysses ken Finnegans Wake, ti nangpadas a nangted iti depinision ti agnanayon. Iti eksperimental a nobela ni Joyce nga A Portrait of the Artist as a Young Man, iti paset ti kasaba ti padi iti kolehio a pagbasbasaan ni Stephen Dedalus (kangrunaan a karakter ti nobela), kastoy ti naibatad maipapan iti agnanayon (iti bukodmi a panangipatarus manipud iti Ingles): "...Iti isuamin nga agnanayon! Saan a maysa a tawen wenno maysa a panawen laeng no di ket agnanayon. Padasenyo a panunoten ti makapasidduker a kaipapanan daytoy. Naynayyo a makita dagiti darat iti aplaya. Anian a nagpino dagiti bassit-usit a tinukelna! Ket mano kadagidiay a nagbabassit a maregmeg ti makaanay iti rakem ti maysa nga ubing a makammetna iti inna panagay-ayam (iti kadaratan)? Ita, panunotenyo ti maysa a bantay dayta a darat, riniwriw a milia ti kangatona a danonenna, manipud iti daga, dagiti kaaadawyan a law-ang, a riniwriw a milia ti kasaknapna a dumanon iti kasusulinekan a yuyeng, ken riniwriw met a milia ti kapuskolna; ket panunotenyo dayta a nakadakdakkelan a gumpo ti di mabilang a pegpeg ti darat a maipamin-adu iti kanayon a kaadda ti bulbulong iti bakir, tedted ti danum kadagiti mannakabalin a taaw, dutdot ti bilbillit, siksik ti ik-ikan, buok ti ay-ayup, dagiti atomo iti naglalawa a dappat ti angin: ket panunotenyo nga iti udi ti kada milion a tawtawen maysa a bassit a billit ti umay iti dayta a bantay ket mangitangal babaen ti sippitna iti maysa a bassit a tinukel dayta a sangabantay a darat. Mano a milion iti minilmilion a sigsiglo ti aglabas santo maitangal dayta a billit ti uray kuadrado-kadapan dayta a bantay, mano a riniwriw a riniwriwriw a pampanawen sananto maitangal amin-amin (a tinukel a darat)? Ngem iti ungto dayta a nakaat-atiddog a panawen, awan pay uray maysa a kanito la koma ti agnanayon ti masao a naggibusen. Iti ungto dagita amin a binilbilion ken triniltrilion a tawtawen, ti agnanayon ket manmano pay la a nangrugi. Ket no dayta a bantay ket lumtuad manen kalpasan a maitangalna amin ( a tinukelna ket lumned), ket no ti billit immay manen nga intangalna manen a tinukel a tinukel (iti ungto ti tunggal milion a tawtawen), ket no kasta a lumtuad santo lumned iti daras a kas kaadu dagiti bituen iti law-ang, atomo iti angin, tedted ti danum ti baybay, bulbulong iti bakir, dutdot kadagiti billit, siksik kadagiti ikan, buok kadagiti ayup, iti ungto dagitoy amin a di mabilang a panaglutuad ken pannakalned dayta a di marukod a nakadakdakkel a bantay, awan pay uray maysa la koma a darikmat a ti agnanayon ket makuna a naungpoten..." Ala, no ipamaysam nga utoben, no igay-atmo a rukoden dayta a kabayag ti agnanayon, dayta a kinaawan patingga ti awan patinggana ken ti kinaagnanayon ti agnanayon, agbagtitka a mangpanunot--pagmauyongennaka a mangutob. Ket urayto ngata no bagtit wenno mauyongkanton, agnanayonto latta ti agnanayon iti agnanayon! return to top ILOCANO POEMS BAKASIONISTA Nakamisuot a sumipnget ti nangabrasa iti isasangbay ti agdudungsa a baddekko. Kuskusilapak ti desdes a payatek. Kasna man la yunget a danonek ti away a birbiroken ti alintataok iti linged dagiti kasla umad-adayo, agpaspasugnod a muyong ken turod. Idi taliawek ti likudak, guyguyabannak ti pinanawak a kalsada. Kasna man la kunkuna: Ita man pay a nakalagip a nagawid... Intarengtengko ti nagna, kinugtarak dagiti masagang a bingkol ken bato; inwalin ken tinukkol dagiti umaplit a pan-aw, tanglar, ledda, garem, remmeng. Linabsak dagiti nakarupanget a bunton, bittaog, bayog, pakak, puriket. Kasda man la ibagbaga: Siasinoka a ganggannaet, addaakon, dimo pay kuna? Naalunapet, adda budo ti pul-oy nga umapras. Rumabiin a rumabii. Ket makasungeg ti ariwawa dagiti kuriat, puek, karag, ken mangrabrabii a riari. Makaulaw ti angseg ken baniit ti isbo ken takki ti nuang a masalapon. (Kaariekko pay ngatan ti aros-aros, tateg, sibbaweng, ararawan, alukap?) Insimpak ti nagirig a napsak a kumalkali iti abagak. (Nadagsen met ti sumagmamano a mansanas, biskit, sigarilio, ken arak nga iliw ti siudad kadagiti madatngak a nalabit nakalipaten a mangsegga kaniak.) Inamlid ti tammudok ti ubbog ti ling-et iti muging ken pispis. Intuloy dagiti arrap a sapatos ti naginnuna iti nakangisngisiten a dalan. Sinarik dagiti kasla mangalun-on a lipit ken pagsikkuan. Agingga a matuparkon ti kasla kamposanto nga arubayan a nagkul-oban dagiti duog a mangga, santol, salamagi, ken tsiko. Ngem nakakidemen dagiti tawa, nagkitemen dagiti ridaw. Nailibayen ti algarruba, ti ipil-ipil, ken ti marunggay. Naulimek dagiti saba, niog, bogimbilia, santan, mansanita. Natayen dagiti pagsaingan ken dalikan. Nagsarimadeng dagiti umanal-al a mukod. Kasda man la yan-anangsab: Addaakon, addaakon... Simmabet ti taul, ngernger, paskad, dap-as dagiti aso a makaunget. Nariknak ti paksuy dagiti nabannog a dapanko, ti napakil a barukongko. Ket diak ammo no laktawek ti layawan ti kasla pabaor itan a serkan ti ruangan iti inaladan, wenno agbueltaak laengen ket kamakamek ti lugan nga agsubli iti nakayaw-awanak, ngem patgek, a siudad. MABMABTAK TI BANGABANGAK 1. Mabmabtak ti bangabangak iti lagip. Adda dagiti rurog a di maipumpon ti isem. Kandila a di malunag ti napalabas iti kaltaang iti ita, ket bangkay a malamay ti lagip. Rumkuas ti lua iti lungon ti nalipatanen a nakem. Ngem tinapoken ti barukong, dinagan ti rikna. Ti padeppa ket rimmugman iti nagkaleddaan a tanem ti bigat a pinapatay dagiti bigat. 2. Adda dagiti rurog a di maipumpon ti isem. Mabtak ti bangabanga iti lagip: mailiw dagiti tawa ken ruangan iti kukkok kadagiti ridaw ken payat iti agdan. (Uray dagiti pagpigadan, segsegseggaanda dagiti baddek a maigudagod-nadalus man ken saan.) Kandila a di malunag ti napalabas iti kaltaang ti ita. Ngem agungar pay ngata ti talek kadagiti nalamiisen a dalikan ken nagpasugnoden a kama ken dulang? Nagarin dagiti buong a bote ken sarming, barut a siitan, natitirad a landok iti rabaw dagiti sigud a napasig, nalamuyot a pader. (Uray dagiti ruangan, guardiadon dagiti managatap ken awanan panagtalek a sikyu a mangsuspetsa, mangrikisa, di basta mangpastrek iti uray siasino man a kasingpetan.) Rumkuas ti lua iti lungon ti nalipatanen a nakem. Mabtak ti bangabangak iti lagip ngem tinapoken ti barukong, dimmagan ti rikna: uray uso itan a maipakpakita ti sagrado a puseg ti balasang, awanen umtog a dara wenno ling-et. (Uray dagiti riang iti luppo ken barukong, wenno uray muldotan a teltel, awananen iti tangsit ken awis.) Adda dagiti rurog a di maipumpon ti isem, ti padeppa ket rimmugman iti tanem. 3. Mabmabtak ti bangabangak iti lagip, Di mailawlawag ti ita no apay nga Adda dagiti rurog a di maipumpon ti isem. Kandila a di malunag ti napalabas Ket adu nga apay ken palimed ti nakamassayag, Mabmabtak ti bangabangak iti lagip. Rumkuas ti lua iti lungon ti nalipatanen A nakem ti pulso nga agsalsaludsod no apay nga Adda dagiti rurog a di maipumpon ti isem. Tinapoken ti barukong, dinagan ti rikna, Ket iti panagbangabanga dagiti tuwato iti malem, Mabmabtak ti bangabangak iti lagip. Ti padeppa ket rimmugman iti nagkaleddaan A tanem ti bigat a napapatay ngamin ta Adda dagiti rurog a di maipumpon ti isem. Ti bigat patayen latta dagiti managbasol a bigat Ket adu nga apay ken palimed ti malamay, ket agingga a Mabmabtak ti bangabangak iti lagip, Adda dagiti rurog a di maipumpon ti isem.